საქართველოს
სამოციქულო ავტოკეფალური
მართლმადიდებელი ეკლესია

სახელმწიფო და ეკლესია

saxelmwifo-da-eklesia

სახელმწიფო და ეკლესია
ჯონი ხეცურიანი

(ურთიერთობის სამართლებრივი ასპექტები)
 

ეძღვნება სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის,
მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსის, ბიჭვინთისა და
ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტის ილია II აღსაყდრებიდან
35-ე და დაბადებიდან მე-80 წლისთავს 

წინამდებარე გამოცემაში განხილულია საქართველოს სახელმწიფოსა და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესიის ურთიერთობის, აგრეთვე საქართველოში მოქმედი რელიგიური გაერთიანებების სტატუსის სამართლებრივი ასპექტები, გაანალიზებულია კონსტიტუციური შეთანხმებისა და სხვა საკანონმდებლო აქტების იურიდიული ბუნება, საზღვარგარეთის ქვეყნების გამოცდილება, დასახულია ამ სფეროში მოქმედი კანონმდებლობის შემდგომი სრულყოფის ამოცანები. გამოცემა გათვალისწინებულია სწავლული და პრაქტიკოსი იურისტებისათვის, იურიდიული ფაკულტეტისა და საღვთისმეტყველო სასწავლებლების სტუდენტებისათვის, სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის საკითხებით დაინტერესებული ფართო მკითხველი საზოგადოებისათვის.

რედაქტორები:
ქეთევან ერემაძე – სამართლის დოქტორი;
გიორგი კვერენჩხილაძე – ივანე ჯავახიშვილის სახელობის
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სრული პროფესორი

 წინათქმა

სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის პრობლემა ისეთივე ძველია, როგორც თვით სახელმწიფოებრივი და რელიგიური ცნობიერება, თუმცა მისი მეცნიერული შესწავლა, მეტადრე ამ პრობლემის სამართლებრივი ასპექტების კვლევა-ძიება, ჩვენს ქვეყანაში მხოლოდ გასული საუკუნის 90-იანი წლებიდან გახდა შესაძლებელი, როდესაც საქართველომ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა აღიდგინა და ქართული სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობაში სრულიად ახალი სამართლებრივი ფორმების დამკვიდრება დაიწყო. კანონმდებლობის განვითარება ამ სფეროში ორი მიმართულებით წარიმართა: ერთი მხრივ, სახელმწფოსა და მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის ურთიერთობა სახელშეკრულებო პრინციპს დაეფუძნა, ხოლო, მეორე მხრივ, სხვა რელიგიური გაერთიანებების სამართლებრივი სტატუსი მოქმედი კანონმდებლობით განისაზღვრა. ასეთი დუალისტური მიდგომისათვის, რო-მელიც უცხო არ არის თანამედროვე ევროპული ქვეყნებისათვის, საქართველოს კანონმდებელს სათანადო საფუძველი გააჩნდა. საკმარისია ითქვას, რომ ისტორიულად ქრისტიანული მართლმადიდებლობა საქართველოში 15 საუკუნის მანძილზე სახელმ-წიფო რელიგია იყო, ხოლო მორწმუნე მართლმადიდებელი მრევლის რაოდენობა ამჟამად საქართველოს მოსახლეობის 83 პროცენტზე მეტია. ამასთანავე, სხვა რელი-გიურ გაერთიანებებთან შედარებით, სრულიად განსხვავებულია ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის როლი საქართველოს ისტორიაში. საქართველო ყოველთვის მრავალკონფესიური ქვეყანა იყო, თუმცა მე-IV საუკუნიდან მოყოლებული მართლმადიდებელი ეკლესიის დომინანტური მდგომარეობით. მიუხედავად ამისა, ქართული სახელმწიფო ყოველთვის გამოირჩეოდა რელიგიური ტოლერანტობითა და განსხვავებული რელიგიური მრწამსის ადამიანებისათვის რწმენისა და აღმსარებლობის სრულ თავისუფლებას უზრუნველყოფდა. რელიგიის სამართალში, რომელიც ჩვენს ქვეყანაში ახლა ყალიბდება, როგორც კონსტიტუციური სამართლის ერთ-ერთი დარგი, მთლიანად შენარჩუნებულია ქართული სახელმწიფოს რელიგიური ტოლერანტობის ისტორიული კულტურა. ბოლო წლებში ქართულ იურიდიულ ლიტერატურაში სულ უფრო მეტი ყურადღება ეთმობა რელიგიის სამართლებრივი პრობლემების კვლევას, მაგრამ იგი სრულიადაც არ არის საკმარისი ამ პრობლემის სრულყოფილი მეცნიერული გამო-კვლევისათვის. წინამდებარე გამოცემა ამ ხარვეზის ნაწილობრივ შევსებას ისახავს მიზნად. რაც შეეხება რელიგიის სამართლის ყოველმხრივ და ღრმა მეცნიერულ გააზრებას, იგი ქართველ სწავლულ იურისტთა სამომავლო კვლევა-ძიების საქმეა.

 სახელმწიფო და ეკლესია

XX საუკუნის მიწურულსა და XXI საუკუნის დამდეგს, მესამე ათასწლეულის მიჯნაზე, საქართველოში მომხდარმა უმნიშვნელოვანესმა მოვლენებმა დიდი გავლენა იქონია ქართველი ერის პოლიტიკურ, ეკონომიკურ, კულტურულ და სულიერ ცხოვრებაზე. ქვეყანამ აღიდგინა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა და თავის ბუნებრივ მდგომარეობას დაუბრუნდა – გააგრძელა ქართული სახელმწიფოებრიობის სამიათასწლოვანი ტრადიცია. ამასთანავე, შეუდგა დემოკრატიული, სამართლებრივი სახელმწიფოს მშენებლობას. სახელმწიფოებრივი მშენებლობის ურთულეს პრობლემებთან ერთად გადასაწყვეტი იყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის, აგრეთვე სხვა რელიგიური ორგანიზაციების სამართლებრივი მდგომარეობის, სახელმწიფოს და ეკლესიის ურთიერთობის, რწმენისა და აღმსარებლობის თავისუფლების საკანონმდებლო რეგლამენტაციის საკითხები. თანამედროვე ეტაპზე ამ საკითხების გადაწყვეტა თითქოს იოლი საქმე უნდა ყოფილიყო, რადგანაც საყოველთაოდაა ცნობილი რწმენისა და აღმსარებლობის სფეროში ადამიანის ძირითადი უფლებები და რელიგიური ორგანიზაციების თანასწორუფლებიანობის საერთაშორისო სამართლებრივი სტანდარტები. ბუნებრივია, დემოკრატიული, სამართლებრივი სახელმწიფოს მშენებლობა მოითხოვდა, უწინარეს ყოვლისა, სწორედ ამ საყოველთაოდ აღიარებული საერთაშორისო სამართლებრივი ნორმებისა და პრინციპების გადმოღებას ნაციონალურ კანონმდებლობაში. მაგრამ, ამასთანავე, გასათვალისწინებელი იყო ქართული სახელმწიფოს ისტორიული გამოცდილება და ქართველი ერის ტრადიციები. ქართველობა უძველესი ქრისტიანი მართლმადიდებელი ერია. საქართველოს მოსახლეობის დიდი უმრავლესობა მართლმადიდებელი ქრისტიანია, თუმცა ქრისტიანული სარწმუნოების მნიშვნელობა ქართველობისათვის მხოლოდ მორწმუნე მრევლის რაოდენობით როდი განისაზღვრება. ქრისტიანულმა მართლმადიდებლობამ ჩამოაყალიბა მრავალსაუკუნოვანი ქართული კულტურა, ეროვნული მსოფლმხედველობა და ფასეულობები. როგორც ილია ჭავჭავაძე წერდა: „ქრისტიანობამ შეგვინახა ჩვენ ჩვენი მიწა-წყალი, ჩვენი ენა, ჩვენი ვინაობა, ჩვენი ეროვნება… ქრისტიანობა ნიშნავდა მთელს საქართველოს… ნიშნავდა ქართველობას… ქართველი და ქრისტიანი ერთისა და იმავე მნიშვნელობის სიტყვები არიან.“1 ქრისტიანული სარწმუნოების ასეთი მნიშვნელობა ქართველი ერისთვის შედეგი იყო საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის მოღვაწეობისა, რომელიც მუდამ ეროვნულ ნიადაგზე იდგა და უდიდეს როლს ასრულებდა საქართველოს დამოუკიდებელი სახელმწიფოს ჩამოყალიბების, ქართველი ერის ფიზიკური და სულიერი გადარჩენისთვის ბრძოლის ისტორიულ პროცესში. თამამად შეიძლება ითქვას, რომ ქართული ცივილიზაციის მთავარი საფუძველი სწორედ რომ მართლმადიდებლობა იყო. სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი, უწმიდესი და უნეტარესი ილია II აღნიშნავს: „ბევრი რამ, რითაც ამაყობს ჩვენი ერი ლიტერატურის, არქიტექტურისა და ხელოვნების სხვა სფეროში, ქრისტიანული სულიერებისა და ცივილიზაციის საფუძველზე შეიქმნა.“2  სწორედ ამიტომ იყო, რომ ისტორიულად ქრისტიანული მართლმადიდებლობა საქართველოში სახელმწიფო რელიგია იყო. ეს პერიოდი ყველაზე ხანგრძლივია და მრავალ საუკუნეს ითვლის (IV-XIX სს.).  მე-19 საუკუნის დასაწყისში რუსეთის იმპერიის მიერ საქართველოს ანექსიას შედეგად მოჰყვა ქართული სახელმწიფოებრიობის (1801 წ.) და საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის (1811 წ.) გაუქმება. თვალსაჩინო სასულიერო და საერო მოღვაწეების, მთელი ქართული საზოგადოების მეცადინეობითა და ძალისხმევით 1917 წლის 12(25) მარტს საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ აღიდგინა ავტოკეფალია. რუსეთის იმპერიაში ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა არა მხოლოდ საქართველოს ეკლესიისთვის წართმეული თვითმმართველობის უფლების ხელახლა მოპოვებას ნიშნავდა, არამედ გარეშე ძალების მიერ გაუქმებული ქართული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის დასაწყისს მოასწავებდა. მართლაც, 1918 წლის 26 მაისს საქართველომ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა მოიპოვა და დემოკრატიული რესპუბლიკის ფორმით ჩამოყალიბდა. დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობასა და პარლამენტში უმრავლესობას სოციალ-დემოკრატები შეადგენდნენ, რომელთა სოციალისტური იდეოლოგია ათეისტურ პრინციპებს ეყრდნობოდა და, ბუნებრივია, მართლმადიდებელი ეკლესიისადმი კეთილგანწყობილი ვერ იქნებოდა. საქართველოს პირველი რესპუბლიკის კონსტიტუციით (1921 წ.), არც ერთ სარწმუნოებას არ მიენიჭა უპირატესობა, სახელმწიფო და ეკლესია განცალკევებულ სუბიექტებად აღიარეს. მანამდე, 1918 წლის 26 ნოემბრის კანონით გააუქმეს საღვთო სჯულის სწავლება და საღვთო სჯულის მასწავლებლის თანამდებობა „ყოველი ტიპისა და საფეხურის სახაზინო და კერძო უფლებიან სკოლაში.“ 1919 წლის 17 ივნისის კანონით კი უქმე დღეთა ჩამონათვალიდან ამოიღეს საუფლო დღესასწაულები. სამაგიეროდ, სამოქალაქო უქმე დღეებად გამოაცხადეს რუსეთის დიდი რევოლუციის პირველი დღე – 12 მარტი და ინ-ტერნაციონალის დღესასწაული – პირველი მაისი.3 1921 წელს საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ოკუპაციასა და ანექსიას მოჰყვა 70-წლიანი აგრესიული ათეიზმის ეპოქა, როდესაც ათეიზმი სახელმწიფო იდეოლოგიის რანგში იყო აყვანილი. საბჭოური კონსტიტუციებით ეკლესია გამოყოფილი იყო სახელმწიფოსაგან, ხოლო სკოლა – ეკლესიისაგან. ამ პერიოდში ეკლესია, ყოველგვარ სამართლებრივ საფუძვლებს მოკლებული, განაგრძობდა არსებობას. საქართველოს რევკომის 1921 წლის 15 აპრილის დეკრეტით, საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას, ისევე როგორც სხვა რელიგიურ გაერთიანებებს, იურიდიული პირის სტატუსი და ქონება ჩამოერთვა. საქართველოს რევკომის ამ დეკრეტში ნათქვამი იყო: „არც ერთ საეკლესიო და სარწმუნოებრივ საზოგადოებას არა აქვს უფლება იქონიოს საკუთრება. მათ იურიდიული პირის უფლება არა აქვთ (მე-14 პუნქტი).“4 კომუნისტური რეჟიმის დროს სარწმუნოებისადმი მტრულად განწყობილი ხელისუფლებისაგან აუნაზღაურებელი ვნება და ზიანი მიადგა ქართულ ეკლესიას. ად-მინისტრაციული წესით დახურეს ეკლესია-მონასტრების უმრავლესობა, ბევრი კი დაწვეს, დაანგრიეს და არადანიშნულებისამებრ გამოიყენეს, მთელი საეკლესიო ქონება კონფისკებულ იქნა, ხოლო სასულიერო პირების დიდი ნაწილი რეპრესირებული.5 მიუხედავად იმისა, რომ ეკლესიის სამართლებრივ მდგომარეობაში რაიმე ხელშესახები ცვლილება არ მომხდარა და საბჭოთა ხელისუფლება კვლავაც განაგრძობდა ათეისტური იდეოლოგიის პრინციპების გულმოდგინე დანერგვას საზოგადოებაში, გასული საუკუნის 70-იანი წლებიდან სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, ილია II ძალისხმევით დაიწყო საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის აღორძინების რთული პროცესი, რომლის მიზანი იყო არა მხოლოდ საკუთრივ ეკლესიის ორგანიზაციული და მატერიალური საფუძვლების განმტკიცება, არამედ ქართველ ერში „ეროვნული თვით ცნობის“ გაღვივება, ქართული ცნობიერების დაბრუნება, ქართველი ერის მოქცევა თავისი ტრადიციული რელიგიური და ზნეობრივი საწყისებისკენ. საგულისხმოა, რომ სწორედ ამ პერიოდში, კერძოდ, 1990 წლის 4 მარტს მსოფლიო საპატრიარქომ მიიღო გადაწყვეტილება საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის ისტორიული ავტოკეფალიისა და მისი მეთაურის საპატრიარქო ტიტულის აღიარების შესახებ.6 აღსანიშნავია აგრეთვე ისიც, რომ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის საერთაშორისო აღიარებისა და ქართული საზოგადოებრიობის მოთხოვნების გათვალისწინებით, საქართველოს მთავრობამ ამავე პერიოდში საბჭოური ხელისუფლებისათვის უჩვეულო და უპრეცედენტო ნაბიჯი გადადგა ეკლესიასთან დამოკიდებულების თვალსაზრისით. კერძოდ, საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭომ 1990 წლის 12 აპრილს მიიღო დადგენილება „რელიგიის საქმეთა საკითხების შესახებ.“7 ამ დადგენილებით: რესპუბლიკის ტერიტორიაზე განლაგებული ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის და საქართველოს საპატრიარქოს ყველა საკულტო ნაგებობა და მათი უძრავ-მოძრავი ქონება გამოცხადდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საკუთრებად; ადგილობრივი მმართველობის ორგანოებს დაევალათ აღნიშნული საკულტო ნაგებობანი უსასყიდლოდ გადაეცათ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის საპატრიარქოსათვის; გაუქმდა საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოსთან არსებული რელიგიის საქმეთა რწმუნებულის ინსტიტუტი და მისი აპარატი, რომელიც რელიგიური გაერთიანებების საქმიანობაში სახელმწიფოს ჩარევისა და კონტროლის ადმინისტრაციულ ორგანოს წარმოადგენდა; რესპუბლიკის ტერიტორიაზე მოქმედი სხვა რელიგიური გაერთიენებების რეგისტრაციისა და სახელმწიფოსთან ურთიერთობების საკითხების განხილვა დაევალა ადგილობრივი მმართველობის ორგანოებს. ამავე დადგენილებით საქართველოს სსრ უზენაესი საბჭოს წინაშე დაისვა საკითხი სინდისისა და რწმენის თავისუფლების შესახებ საქართველოს სსრ კანონპროექტის შესამუშავებლად, რომელიც ასახავდა სახელმწიფოსაგან ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის რეალურ და სრულ დამოუკიდებლობას. ამ კანონპროექტის შემუშავება და მისი მიღება საბჭოთა ხელისუფლებას არ დასცალდა. ამ დროს იგი თავისი არსებობის უკანასკნელ დღეებს ითვლიდა. გამომდინარე აქედან, შეგვიძლია ვიგულისხმოთ, რომ საქართველოს სსრ მთავრობის ზემოაღნიშნული დადგენილება ქართული ეკლესიის მიმართ საბჭოთა ხელისუფლების მიერ ათეული წლების განმავლობაში ჩადენილი დანაშაულობების გამოსყიდვის ერთგვარი მცდელობა იყო მხოლოდ. საქართველოს საზოგადოებრივ ცხოვრებაში ქართული ეკლესიის როლის გაზრდამ დიდად შეუწყო ხელი ამ წლებში ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის აღმავლობას, რაც 1991 წლის 9 აპრილს საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენით დაგვირგვინდა. ნიშანდობლივია, რომ „როგორც 1917 წლის 12(25) მარტს საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენა წინ უსწრებდა სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის გამოცხადებას, ისე მოხდა 73 წლის შემდეგაც.“8 სახელმწიფოს სათავეში მოსული ეროვნული ხელისუფლება, საქართველოს ახალი კონსტიტუციის მიღებამდე, შეუდგა საბჭოთა საქართველოს 1978 წლის კონსტიტუციის მოდერნიზებას. ცვლილება გარკვეულწილად შეეხო სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობას. თუ კონსტიტუციის ადრინდელ რედაქციაში აღნიშნული იყო, რომ „საქართველოს სს რესპუბლიკაში ეკლესია გამოყოფილია სახელმწიფოსგან და სკოლა – ეკლესიისაგან“ (50-ე მუხლი), ცვლილებების შემდეგ კონსტიტუციის ეს დებულება ასე ჩამოყალიბდა: „საქართველოს რესპუბლიკაში ეკლესია გამოყოფილია სახელმწიფოსგან“. კონსტიტუციური ცვლილების აზრიდან გამომდინარე, შეიძლება ითქვას, რომ სახელმწიფო და ეკლესია განცალკევებულ, ერთმანეთისგან დამოუკიდებელ სუბიექტებად არიან მიჩნეულნი, თუმცა ამასვე ვერ ვიტყვით სკოლისა და ეკლესიის ურთიერთობაზე. კონსტიტუცია ეკლესიისა და სკოლის ურთიერთობას პირდაპირ და იმპერატიულად აღარ კრძალავდა. ამის შედეგად ზოგიერთმა სასწავლებელმა იმ წლებში თავისი ინიციატივით აღადგინა საღვთო სჯულის სწავლება. ეროვნული ხელისუფლების ინიციატივით, ამასთანავე, გაუქმდა ქართველი ერისათვის უცხო დღესასწაულები და აღდგა ტრადიციული, მათ შორის, საუფლო დღესასწაულები, რითაც ხელისუფლებამ დაადასტურა თავისი კეთილგანწყობა ეკლესიის მიმართ.9 ცნობილი გარემოებების გამო სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის სამართლებრივი მოწესრიგების ღონისძიებები მაშინ, სამწუხაროდ, ამით ამოიწურა. 1993 წლიდან საქართველოში დაიწყო კონსტიტუციური პროცესი, რომელიც ორნახევარი წელი მიმდინარეობდა უკიდურესად დაძაბულ შიდაპოლიტიკურ ვითარებაში და რომლის მიზანი იყო დამოუკიდებელი საქართველოს რიგით მეორე კონსტიტუციის შემუშავება. უმთავრესი საკითხი, რომელიც კონს-ტიტუციური პროცესის ყველა ეტაპზე ცხარე დისკუსიების საგანს წარმოადგენდა და მრავალჯერ განიცადა ცვლილება, სახელმწიფო მმართველობის საკითხი იყო, რადგანაც იგი უშუალოდ იყო დაკავშირებული იმ პერიოდში ხელისუფლებისათვის გაჩაღებულ ბრძოლასთან. ამიტომ მან თავისი აქტუალურობით დაჩრდილა სხვა არანაკლებ მნიშვნელოვანი სახელმწიფო-სამართლებრივი, მათ შორის, სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის კონსტიტუციურ-სამართლებრივი რეგლამენტაციის პრობლემები. საკონსტიტუციო კომისიაში დისკუსიები სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის პრობლემაზე საერთოდ არ გამართულა, ხოლო ქვეყნის ძირითადი კანონის პროექტის თითქმის ყველა ვარიანტში უცვლელად იყო მოყვანილი ამ საკითხის გადაწყვეტის ტრაფარეტული დებულებები: სახელმწიფო და ეკლესია ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელია და უზრუნველყოფილია რწმენისა და აღმსარებლობის თავისუფლება. კონსტიტუციის პროექტის შემუშავების დასკვნით ეტაპზე საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ინიციატივით სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის ზემოაღნიშნულ დებულებას დაემატა, ერთი შეხედვით, თითქოს დეკლარაციული, მაგრამ თავისი აზრით მეტად მნიშვნელოვანი წინადადება: „სახელმწიფო აღიარებს ქართული მართლმადიდებლური ეკლესიის განსაკუთრებულ როლს საქართველოს ისტორიაში.“ რადგანაც ეს ჩანაწერი ქართული ეკლესიის როლს რეტროსპექტივაში განიხილავდა, პოლიტიკურად უაღრესად მრავალსპექტრიან პარლამენტში მასზე ყურადღება არ გამახვილებულა საქართველოს კონსტიტუციის საბოლოო ტექსტის მიღებისას. ამრიგად, საქართველოს ახალმა (1995 წლის) კონსტიტუციამ სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობის განსაზღვრისას სამი უმნიშვნელოვანესი პრინციპი დაადგინა (მე-9 მუხლი):

1. ეკლესია დამოუკიდებელია სახელმწოფოსგან;
2. სახელმწიფო აცხადებს რწმენისა და აღმსარებლობის სრულ თავისუფლებას;
3. სახელმწიფო აღიარებს ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის განსაკუთრებულ როლს საქართველოს ისტორიაში.
ახლად მიღებული კონსტიტუციის ძალაში შესვლის შემდეგ, ფართოდ გაიშალა სამართალშემოქმედებითი საქმიანობა კონსტიტუციით გათვალისწინებული კანონების მიღების, სახელმწიფოებრივი და საზოგადოებრივი ცხოვრების თითქმის ყველა სფეროში საკანონმდებლო საფუძვლების შექმნისა და მოქმედი კანონმდებლობის მთელი მასივის კონსტიტუციასთან შესაბამისობაში მოყვანის მიზნით. 1997 წლის 26 ივნისს საქართველომ ახალი სამოქალაქო კოდექსი მიიღო, რომელმაც სრულიად ახლებურად განსაზღვრა იურიდიულ პირთა კლასიფიკაცია, მათი ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმები და ჩამოაყალიბა იურიდიულ პირთა სახეობების მწყობრი სისტემა. იურიდიული პირები საჯარო და კერძო სამართლის იურიდიულ პირებად დაიყო. სამოქალაქო კოდექსით რელიგიური გაერთიენებები, როგორც საჯარო მიზნების მისაღწევად კანონმდებლობის საფუძველზე შექმნილი არასახელმწიფოებრივი ორგანიზაციები, საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებად იქნა აღიარებული (1509-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტი). საჯარო სამართლის იურიდიული პირების სამართლებრივი მდგომარეობის მოსაწესრიგებლად, 1999 წლის 28 მაისს მიიღეს საქართველოს კანონი „საჯარო სამართლის იურიდიული პირების შესახებ“,10 თუმცა, ამ კანონის ზოგადი ხასიათიდან გამომდინარე, მისი გამოყენება რელიგიური გაერთიანებების, როგორც საჯარო სამართლის იურიდიული პირების უაღრესად სპეციფიკური სახეობის მიმართ, შეუძლებელი იყო. ამიტომ დღის წესრიგში დადგა რელიგიური გაერთიანებების შესახებ სპეციალური კანონის მიღების საკითხი. სამთავრობო თუ არასამთავრობო ორგანი-ზაციების მიერ შემუშავებული კანონპროექტები, როგორც წესი, ერთი საკანონ-მდებლო აქტით ყველა რელიგიური გაერთიანების სამართლებრივი სტატუსის განსაზღვრის მცდელობას წარმოადგენდა. იყო აგრეთვე წინადადებები კონფესიების ტრადიციულ და არატრადიციულ რელიგიურ გაერთიანებებად დაყოფისა და, შესაბამისად, მათი განსხვავებული სამართლებრივი რეგლამენტაციის შესახებ.
იმთავითვე ცხადი გახდა, რომ ერთ საკანონმდებლო სიბრტყეზე ყველა რელიგიური გაერთიანების სამართლებრივი მდგომარეობის და მათ საქმიანობასთან დაკავშირებული ურთიერთობების მოწესრიგება არ იქნებოდა მართებული. საქმე ისაა, რომ საქართველოს კონსტიტუცია, გარდა იმისა, რომ აცხადებდა რწმენისა და აღმსარებლობის სრულ თავისუფლებას, სახელმწიფოსგან ეკლესიის დამოუკიდებლობას, ამავე დროს, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, აღია-რებდა ქართული მართლმადიდებელი ეკლესიის განსაკუთრებულ როლს საქართველოს ისტორიაში. ამ ისტორიულ როლს ემატებოდა ისიც, რომ აღორძინებული მართლმადიდებელი ეკლესია სულ უფრო მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა ქართველი ერის სულიერ ცხოვრებაში არა მარტო წარსულში, არამედ თანამედროვე პირობებშიც. ამიტომ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ეს განსაკუთრებული როლი და მნიშვნელობა მოითხოვდა მისი სამართლებრივი რეგლამენტაციის არაორდინარულ გადაწყვეტას. ამასთანავე, უნდა გამორიცხულიყო სახელმწიფო ოფიციალურ რელიგიად მისი გადაქცევა და რწმენისა და აღმსარებლობის თავისუფლების საკანონმდებლო წესით ნებისმიერი შეზღუდვა მართლმადიდებლობის სასარგებლოდ. ამოცანა მეტად რთული იყო, მაგრამ მოიძებნა ისტორიული და იურიდიული თვალსაზრისით მისი გადაწყვეტის მართებული ფორმა. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სტატუსის და მისი სამართლებრივი მდგომარეობის საკითხების განსაზღვრისათვის სახელმწიფოსა და ეკლესიას, როგორც ორ დამოუკიდებელ სუბიექტს შორის კონსტიტუციური შეთანხმება უნდა დადებულიყო. ცნობილია, რომ დამოუკიდებელ სუბიექტებს შორის ურთიერთობის განსაზღვრის ოპტიმალური ფორმა ხელშეკრულებაა, რომლის დროსაც მხარეები თავისუფლად გამოხატავენ თავიანთ ნებას და თანხმდებიან მოსაწესრიგებელი ურთიერთობების ბედზე. ამ ფორმის უპირატესობა ჩვეულებრივ საკანონმდებლო რეგულირებასთან შედარებით ისაა, რომ სახელმწიფო ხელისუფლება შეზღუდულია შეთანხმებით და მოკლებულია შესაძლებლობას საკანონმდებლო ნოვაციებით ცალმხრივად შეცვალოს ეკლესიის სამართლებრივი მდგომარეობა. ამის მწარე გამოცდილება არცთუ შორეული წარსულიდან კარგად ახსოვს ჩვენს ხალხს. კომუნისტური რეჟიმის პირობებში ეკლესია სახელმწიფოსაგან განიცდიდა შევიწროებას და ყოველივე ეს ხდებოდა სწორედ სამართლებრივი აქტების საფუძველზე. კონსტიტუციური შეთანხმება კი მყარ სამართლებრივ გარანტიებს შეუქმნიდა ეკლესიას სახელმწიფოსთან ურთიერთობებში. ასეთივე მოსაზრება გამოთქვა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა ილია II-მ: „სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობა თანამედროვე ეტაპზე განსხვავებულ მიდგომას მოითხოვს, რაც განპირობებულია ქვეყნის შიდაპოლიტიკური მოწყობით და ასევე საერთაშორისო სიტუაციის გათვალისწინებით. აქედან გამომდინარე, სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობის ყველაზე მისაღებ ფორმად მიჩნეულ იქნა კონსტიტუციური შეთანხმება“.11 კონსტიტუციური შეთანხმება სრულიად ახალი ინსტიტუტი იყო ქართულ სამართალში. ამ შეთანხმებას კონსტიტუციური ეწოდა იმიტომ, რომ მისი დადების შესაძლებლობა, პროცედურები და სუბიექტთა წრე სახელმწიფოს ძირითადი კანონით უნდა განსაზღვრულიყო. სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობის ასეთი ფორმა, ბუნებ-რივია, კონსტიტუციურ ცვლილებებს მოითხოვდა. ამ მიზნით 2001 წლის 30 მარტს საქართველოს პარლამენტმა მხარი დაუჭირა საქართველოს პრეზიდენტის საკანონმდებლო ინიციატივას და მიიღო საქართველოს კონსტიტუციური კანონი,12 რომელმაც ახლებურად განსაზღვრა სახელმწიფოსა და საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის ურთიერთობები. კონსტიტუციური კანონით ცვლილებები განიცადა ძირითადი კანონის მე-9 მუხლმა, რომელიც, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობაში სამ უმნიშვნელოვანეს პრინციპს ადგენდა. მათ დაემატა კიდევ ორი პრინციპი, სახელდობრ: პირველი, საქართველოს სახელმწიფოსა და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესიის ურთიერთობა განისაზღვრება კონსტიტუციური შეთანხმებით და მეორე, კონსტიტუციური შეთანხმება სრულად უნდა შეესაბამებოდეს საერთაშორისო სამართლის საყოველთაოდ აღიარებულ პრინციპებსა და ნორმებს, კერძოდ, ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა სფეროში (მე-9 მუხლის მე-2 პუნქტი). როგორც ცნობილია, რაც უფრო მნიშვნელოვანია სამართლით მოსაწესრიგებელი ურთიერთობები, მით უფრო დიდი უნდა იყოს შესაბამისი სამართლებრივი აქტის იურიდიული ძალა. სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთი-ერთობების განსაკუთრებული მნიშვნელობიდან გამომდინარე, კონსტიტუციურ შეთანხმებას, ქვეყნის ძირითადი კანონის შემდეგ, უპირატესი იურიდიული ძალა აქვს სხვა სამართლებრივი აქტების მიმართ. კერძოდ, კონსტიტუციურ შეთანხმებას უპირატესი იურიდიული ძალა აქვს, ვიდრე კანონს, ორგანულ კანონსა და საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებას. ამის შესაბამისად, მნიშვნელოვანი კორექტივი შევიდა სამართლებრივი აქტების იერარქიაში, კერძოდ, თუ კონსტიტუციურ ცვლილებებამდე, საერთაშორისო ხელშეკრულება კონსტიტუციის შემდეგ ყველაზე მაღალი იურიდიული ძალის მქონე აქტი იყო და კონსტიტუციასთან შესაბამისობა ამ აქტის ლეგიტიმურობის ერთ-ერთ აუცილებელ პირობას წარმოადგენდა, ცვლილებების შემდეგ, ამ პირობას დაემატა აგრეთვე კონსტიტუციურ შეთანხმებასთან საერთაშორისო ხელშეკრულების შესაბამისობის აუცილებლობაც (მე-6 მუხლის მე-2 პუნქტი). კონსტიტუციური შეთანხმების იურიდიული ძალა განპირობებულია მისი მი-ღების უაღრესად რთული პროცედურით, რაც საერთოდ ახასიათებს მაღალი იურიდიული ძალის მქონე სამართლებრივ აქტებს. საქართველოს კონსტიტუციაში განხორციელებული ცვლილებების თანახმად, კონსტიტუციურ შეთანხმებას საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიასთან საქართველოს სახელმწიფოს სახელით დებს საქართველოს პრეზიდენტი და ამტკიცებს პარლამენტი სრული შემადგენლობის სულ ცოტა სამი მეხუთედით (66-ე მუხლის 11 პუნქტი და 73-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა1“ ქვეპუნქტი). შეიძლება გაჩნდეს აზრი, რომ კონსტიტუციური შეთანხმებისათვის ესოდენ მაღალი იურიდიული ძალის მინიჭება და საერთაშორისო ხელშეკრულების მიმართ მისი უპირატესობის დადგენა გამოიწვევს რწმენისა და აღმსარებლობის შესახებ საერთაშორისო სამართლებრივი ნორმებით აღიარებული ადამიანის უფლებების და სხვა რელიგიური ორგანიზაციების თანასწორუფლებიანობის დარღვევას. ამასთან დაკავშირებით, საჭიროდ მიგვაჩნია აღვნიშნოთ, რომ, მიუხედავად თავისი მაღალი იურიდიული ძალისა, კონსტიტუციური შეთანხმება მაინც კონსტიტუციის ქვემდებარე სამართლებრივი აქტია. ამდენად, იგი სრულად უნდა შეესაბამებოდეს ქვეყნის ძირითადი კანონის მოთხოვნებს, მათ შორის რწმენისა და აღმსარებლობის თავისუფლების შესახებ კონსტიტუციურ ნორმებს. ამასთანავე, ძალაშია კონსტიტუციის მე-9 მუხლის მოთხოვნა, რომ კონსტიტუციური შეთანხმება სრულად უნდა შეესაბამებოდეს ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა შესახებ საერთაშორისო სამართლის საყოველთაოდ აღიარებულ პრინციპებსა და ნორმებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლებელია კონსტიტუციური შეთანხმება საკონსტიტუციო სასამართლოს განსჯადი სამართლებრივი აქტი გახდეს. კონსტიტუციური ცვლილებების თანახმად, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო უფლებამოსილია მიიღოს გადაწყვეტილება კონსტიტუციასთან კონსტიტუციური შეთანხმების შესაბამისობის საკითხზე (89-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ და „ვ“ ქვეპუნქტები). მაშასადამე, თუ კონსტიტუციურ შეთანხმებაში დადგენილი იქნება ისეთი ნორმა, რომელიც დაარღვევს საერთაშორისო სამართლით აღიარებულ ადამიანის ძირითად უფლებებს, ყოველ პირს, რომლის უფლებებიც შეილახა, შესაძლებლობა ექნება სარჩელით მიმართოს საკონსტიტუციო სასამართლოს კონსტიტუციური შეთანხმების ამ ნორმის კონსტიტუციურობის შემოწმების თაობაზე. როგორც ვხედავთ, განსახილველ სფეროში ადამიანის უფლებების დაცვა გარანტირებულია არა მხოლოდ იმით, რომ ქვეყნის ძირითადი კანონით დეკლარირებულია რწმენისა და აღმსარებლობის სრული თავისუფლება, არამედ სასამართლო დაცვის შესაძლებლობითაც. ზემოაღნიშნული კონსტიტუციური ცვლილებების შედეგად დასრულებული სახე მიიღო სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობების მომწესრიგებელმა კონსტიტუციურმა ნორმებმა. ქვეყნის ძირითადი კანონის დონეზე დადგინდა ის სამართლებრივი საფუძვლები, რომელთა შესაბამისადაც უნდა განვითარდეს სამართალშემოქმედება ამ სფეროში. კონსტიტუცია უკვე იძლევა იმ სამართლებრივ ფორმებსა და მექანიზმებს, რომელთა მეოხებითაც უნდა მოხდეს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სტატუსის განსაზღვრა და ურთიერთობების მოწესრიგება სახელმწიფოსთან. სწორედ ამ კონსტიტუციურმა ცვლილებებმა შექმნეს სათანადო საკანონმდებლო საფუძველი სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის კონსტიტუციური შეთანხმების დადებისათვის, რაც განხორციელდა კიდეც 2002 წლის 14 ოქტომბერს. მცხეთაში სვეტიცხოვლის საპატრიარქო ტაძარში კონსტიტუციურ შეთანხმებას ხელი მოაწერეს საქართველოს სახელმწიფოს სახელით საქართველოს პრეზიდენტმა და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესიის სახელით სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდა სინოდმა 2002 წლის 17 ოქტომბერს, ხოლო საქართველოს პარლამენტმა იმავე წლის 22 ოქტომბრის დადგენილებით (# 1697-I ს) დაამტკიცეს საქართველოს სახელმწიფოსა და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალურ მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის კონსტიტუციური შეთანხმება. კონსტიტუციური შეთანხმება ძალაში შევიდა პარლამენტისა და წმიდა სინოდის მიერ მისი დამტკიცებისთანავე (კონსტიტუციური შეთანხმების მე-12 მუხლის მე-4 პუნქტი). კონსტიტუციურ შეთანხმებაში საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია აღიარებულია ისტორიულად ჩამოყალიბებულ სრულუფლებიან საჯარო სამართლის იურიდიულ პირად, რომელიც თავის საქმიანობას წარმართავს საეკლესიო (კანონიკური) სამართლის ნორმებით, საქართველოს კონსტიტუციის, ამ შეთანხმებისა და საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად (პირველი მუხლის მე-3 პუნქტი). ამით სახელმწიფო აღიარებს, რომ მართლმადიდებელი ეკლესია ჩვენი ქვეყნისათვის ისტორიულად არსებული განსაკუთრებული ფუნქციისა და მნიშვნელობის მქონე სამართალსუბიექტია. კონსტიტუციურ შეთანხმებაში განსაზღვრულია ეკლესიის უფლებამოსილებები კულტურულ-საგანმანათლებლო, თავდაცვის, იუსტიციის, სოციალური დაცვის სფეროებში, ეკლესიის საკუთრებად გამოცხადებულია საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე არსებული მართლმადიდებლური ტაძრები, მონასტრები, მიწის ნაკვეთები, სახელმწიფო დაცვაში (მუზეუმებში, საცავებში) არსებული საეკლესიო საგანძური. ამასთანავე, სახელმწიფო ადასტურებს XIX-XX საუკუნეებში, სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის დაკარგვის პერიოდში ეკლესიისათვის მატერიალური და მორალური ზიანის მიყენების ფაქტს და იღებს ვალდებულებას მატერიალური ზიანის ნაწილობრივ კომპენსაციაზე. სახელმწიფო და ეკლესია უფლებამოსილნი არიან აგრეთვე დადონ შეთანხმებები ერთობლივი ინტერესების სხვადასხვა სფეროში, რომელთა განხორციელების მიზნითაც მხარეთა მიერ მიიღება შესაბამისი აქტები. კონსტიტუციური შეთანხმება მტკიცე სამართლებრივი საფუძველია საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის. მასში ცვლილებებისა და დამატებების შეტანა შესაძლებელი იქნება მხოლოდ სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთშეთანხმებით. ამასთანავე, სახელმწიფო ორგანოების მიერ კონსტიტუციური შეთანხმების ნორმებისა და პრინციპების საწინააღმდეგოდ გამოცემულ სამართლებრივ აქტებს იურიდიული ძალა არ ექნებათ. ამასთან დაკავშირებით მართებულად აღნიშნავენ იურიდიულ ლიტერატურაში, რომ „ეს შეთანხმება არ არის სახელმწიფოს, როგორც უფლებრივად ზემდგომი ორგანიზაციის ქვემდგომისათვის უფლებების ბოძების დოკუმენტი. იგი წარმოადგენს თანასწორუფლებიანი ორი იურიდიული პირის შეთანხმებას საკუთარი ქვეყნის მოქალაქეთა წინაშე პასუხისმგებლობის გადანაწილების შესახებ. ამგვარად, მასში ცვლილებების შეტანა შესაძლებელია მხოლოდ ორივე მხარის უმაღლესი საკანონმდებლო ორგანოს – საქართველოს პარლამენტისა და წმიდა სინოდის დამტკიცებით. ცვლილებისათვის საჭიროა, აგრეთვე, ორმხრივი ხელმოწერა, ანუ ცვლილების მომხრე უნდა იყოს როგორც სახელმწიფო, ისე ეკლესია. ამით იურიდიულად თავიდან იქნება აცილებული მთავრობის თვითნებური ქმედება ეკლესიის მიმართ.“13 სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის ასეთ ფორმას სამეცნიერო ლიტერატურაში „პარალელური დამოკიდებულების“ ერთ-ერთ სახეობად, კერძოდ, „თანაბარუფლებიანობის სისტემად“ მიიჩნევენ. პროფესორ პანაიოტის ბუმისის აზრით, „ამ სისტემის მიხედვით ორი დაწესებულება – სახელმწიფო და ეკლესია ვლინდება, როგორც ურთიერთეკვივალენტური. არც სახელმწიფო გა-ნაგებს ან ზედამხედველობით აკონტროლებს ეკლესიას, და არც ეკლესია მი-მართავს სახელმწიფოს მიმართ მმართველობისა თუ ზედამხედველობის პრაქტიკას. ორივე დაწესებულების უფლებამოსილების საზღვრები დგინდება შეთანხმებით, რომელსაც ისინი აფორმებენ ურთიერთ შორის (კონკორდატი).“14 სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის „პარალელური დამოკიდებულების“ მეორე სახეობაა „სრული გამიჯვნის სისტემა“, რომლის მიხედვით რელიგიას სახელმწიფო მიიჩნევს პირად საქმედ, ხოლო ეკლესიას – კერძო სამართლის იურიდიულ პირად. ამ სისტემის დროს სახელმწიფოს დამოკიდებულება ეკლესიის მიმართ მერყეობს კეთილგანწყობილ ნეიტრალიტეტსა და აშკარად მტრულ პოზიციას შორის.15 „სრული გამიჯვნის სისტემის“ სანიმუშო ქვეყნად ამერიკის შეერთებულ შტატებს მიიჩნევენ. ამ ქვეყანაში რელიგიური ორგანიზაციების შესახებ სპეციალური კანონი არ არის მიღებული. სახელმწიფოს დამოკიდებულებას რელიგიისადმი განსაზღვრავს აშშ-ს კონსტიტუციის პირველი შესწორება (1791 წელი), რომელშიც ნათქვამია: „კონგრესს არ შეუძლია გამოსცეს რაიმე კანონი რელიგიის დადგენისა და თავისუფალი აღმსარებლობის აკრძალვის … თაობაზე.“16 რელიგიურ გაერთიანებებს აქ კერძო სამართლის იურიდიული პირის სტატუსი ენიჭებათ. სამართლებრივი ურთიერთობებისათვის, მაგალითად, კათოლიკური ეკლესია აშშ-ში ჩამოყალიბებულია ფონდის მსგავსი ტრასტის ფორმით. რელიგიური გაერთიენებების საქმიანობა და რელიგიური განათლება მთლიანად თვით-დაფინანსებაზე და შემოწირულობებზეა დაფუძნებული. ამერიკის შეერთებული შტატების სახელმწიფო ეკლესიისადმი ლოიალური დამოკიდებულებით გამოირჩევა.17 სრული გამიჯვნის სისტემა მოქმედებს საფრანგეთშიც. 1904 წელს წმინდა საყდართან დიპლომატიური ურთიერთობის გაწყვეტის შემდეგ, 1905 წლის 9 სექტემბერს მიღებული კანონით საფრანგეთში აღდგა სახელმწიფოსა და ეკლესიის განცალკევების რეჟიმი, რომელიც დღემდე ძალაშია. კანონის თანახმად, რწმენისა და აღმსარებლობის თავისუფლება გარანტირებულია, არც ერთმა რელიაგიამ არ უნდა მიიღოს სამართლებრივი აღიარება. „აღიარებული ეკლესიის“ სტატუსი გაუქმებულია. ეკლესია არ განიხილება როგორც საჯარო ინსტიტუტი, იგი კერძო სექტორის ნაწილია. რელიგიური ორგანიზაციები საკულტო ასოციაციების ან კულტურული ასოციაციების ფორმით მოქმედებენ. საფრანგეთის 1958 წლის კონსტიტუციამ ძირითადი კანონის დონეზე განამტკიცა რელიგიისადმი სახელმწიფოს ნეიტრალიტეტის პოლიტიკა. კონსტიტუციური დებულებები შემოიფარგლება მხოლოდ იმით, რომ ადამიანის უფლებების დაცვისადმი ერთგულების გამოსახატავად, პრეამბულაში მითითებულია „ადამიანის და მოქალაქის უფლებების“ 1789 წლის დეკლარაციაზე, რომლის ერთ-ერთი პრინციპია რწმენის თავისუფლება. საფრანგეთი გამოცხადებულია საერო რესპუბლიკად. უზრუნველყოფილია კანონის წინაშე ყველა მოქალაქის თანასწორობა, მიუხედავად რელიგიისადმი მისი დამოკიდებულებისა. სახელმწიფო პატივს სცემს ყოველგვარ რწმენას (პირველი მუხლი). ზემოაღნიშნულის გამო ნიშანდობლივია, რომ სამეცნიერო ლიტერატურაში რელიგიისადმი სახელმწიფოს დამოკიდებულება საფრანგეთში შემდეგნაირადაა დახასითებული: კონსტიტუციის „სიჩუმე, განცალკევების პოლიტიკა, სახელმწიფოს ნეიტრალიტეტი და კანონმდებლობის სიფრთხილე.“18 „სრული გამიჯვნის სისტემა“ მოქმედებდა საქართველოს პირველი რესპუბ-ლიკის დროს (1918-1921 წწ.), აგრეთვე საბჭოთა ხელისუფლების პერიოდში, თუმცა, როგორც უკვე ითქვა, საბჭოთა სახელმწიფო აშკარად მტრულ დამოკიდებულებას იჩენდა რელიგიის მიმართ. სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობების ზემოაღნიშნულისაგან სრულიად განსხვავებული სისტემა მოქმედებს ამა თუ იმ რელიგიის ოფიციალურ, სახელმწიფო რელიგიად აღიარების პირობებში, რადგანაც ამა თუ იმ რელიგიის სახელმწიფო რელიგიად აღიარებისას სახელმწიფოსაგან ეკლესიის დამოუკიდებლობაზე კი არ არის საუბარი, არამედ, პირიქით, ამ რელიგიას ენიჭება ოფიციალური რელიგიის სტატუსი და შესაბამისი რელიგიური ორგანიზაცია სახელმწიფო სტრუქტურის შემადგენელი ნაწილი ხდება. დომინანტური რელიგიური გაერთიანებები – სახელმწიფო ეკლესიები მნიშვნელოვან გავლენას ახდენენ სახელმწიფოებრივი და საზოგადოებრივი ცხოვრების სხვადასხვა სფეროებზე, ზემოქმედებენ სახელმწიფო პოლიტიკაზე, განსაზღვრავენ საგანმანათლებლო საქმიანობის მიმართულებებს, ახორციელებენ ზოგიერთ სახელმწიფოებრივ ფუნქციას (მაგალითად, საოჯახო ურთიერთობების რეგულირება, მართლმსაჯულების განხორციელება ზოგიერთი კატეგორიის საქმეებზე და სხვ.). სახელმწიფო რელიგიის დოგმები აღიარებულია სამართლის წყაროდ. სახელმწიფო ეკლესიები ფინანსდებიან სახელმწიფო ბიუჯეტიდან და სარგებლობენ სხვადასხვა შეღავათებით.19 ამჟამად სახელმწიფო რელიგია მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაშია აღიარებული. აღმოსავლეთის ქვეყნებზე რომ არაფერი ვთქვათ, სადაც ყველაზე უფრო გავრცელებული სახელმწიფო რელიგია ისლამია (მაგალითად, საუდის არაბეთი, ირანი, პაკისტანი და სხვ.), სახელმწიფო რელიგია და სახელმწიფო ეკლესიები არსებობენ იმ სახელმწიფოებშიც, სადაც კარგა ხანია სამართლებრივი სახელმწიფოს მშენებლობა დასრულებულია და ადამიანის უფლებებიც სათანადოდაა დაცული, მაგალითად: ანგლიკანური ეკლესია – დიდ ბრიტანეთში, კათოლიკური ეკლესია – პორტუგალიაში, არგენტინაში, ირლანდიაში, ევანგელურ-ლუთერანული ეკლესია – შვედეთში, ნორვეგიაში, დანიაში, ისლანდიაში, აღმოსავლურ-მართლმადიდებლური ეკლესია – საბერძნეთში, ბულგარეთში. საურადღებოა, რომ ამ ქვეყნებში სახელმწიფო რელიგია აღიარებულია არა ჩვეულებრივი კანონით, არამედ, როგორც წესი, თავად კონსტიტუციით. სწორედ ძირითადი კანონი განსაზღვრავს სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობის ზოგად პრინციპებს, რომლებსაც, რასაკვირველია, უნდა შეესაბამებოდეს შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტები და საერთაშორისო ხელშეკრულებებიც. მაგალითად, ნორვეგიის კონსტიტუციის მე-2 მუხლში ვკითხულობთ: „სახელმწიფოს ოფიციალური რელიგია არის ევანგელურ-ლუთერანული რელიგია. მისი აღმსარებელი მცხოვრებნი ვალდებული არიან ამგვარად აღზარდონ შვილები.“20 საბერძნეთის კონსტიტუცია კი იწყება შემდეგი სიტყვებით: „წმიდა, ერთსახოვანი და განუყოფელი სამების სახელით ელინთა მეხუთე მოწვევის გარდამავალი პარლამენტი ადგენს…“, მე-3 მუხლში მითითებულია: „საბერძნეთში გაბატონებულ რელიგიას წარმოადგენს აღმოსავლურ-მართლმადიდებლური ქრისტიანული რელიგია“, მე-13 მუხლით „პროზელიტიზმი აკრძალულია“, მესამე თავი განსაზღვრავს „ათონის წმიდა მთის სტატუსს“ და ა.შ.21 რომელიმე რელიგიის ოფიციალურ, სახელმწიფო რელიგიად აღიარების დროს, სახელმწიფოსა და დომინანტურ რელიგიურ გაერთიანებას შორის „ქვეშევრდომობის ანუ სუბორდინაციული დამოკიდებულების სისტემა“ მოქმედებს, რომელიც გულისხმობს ან სახელმწიფოს დაქვემდებარებას ეკლესიისადმი (პაპოცეზარიზმი) ან პირიქით – ეკლესიის დაქვემდებარებას სახელმწიფოსადმი (ცეზაროპაპიზმი).22 სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის ამ სისტემის პირველი სახეობა (პაპოცეზარიზმი) ძირითადად დასავლეთის ეკლესიაში იყო გაბატონებული, სადაც შუა საუკუნეების პაპობა ცდილობდა მონარქების დამხობის კანონიერი უფლების მოპოვებას. ამ სისტემის მომხრეებს მიაჩნდათ, რომ ადამიანთა ხსნისათვის ეკლესიას სწორედ იძულებით უნდა აეღო უპირატესობა სახელმწიფოზე. ამ მოსაზრებას ეფუძნებოდნენ ჯვაროსნებიც, ინკვიზიციაც და მანვე გამოიწვია პაპის საყდრის უხეში ჩარევა დასავლეთის სამყაროს პოლიტიკურ მოვლენათა მსვლელობაში.23 ეკლესიისადმი სახელმწიფოს დაქვემდებარების მკაფიო მაგალითია თეოკრატიული მმართველობა, რომლის დროსაც დომინანტური რელიგიური გაერთიანების მეთაური, როგორც წესი, იმავდროუ-ლად არის სახელმწიფოს მეთაურიც. მაგალითად, მთელი მსოფლიოს კათოლიკეთა სულიერი მეუფე – პაპი, ამასთანავე, არის ვატიკანის სახელმწიფოს მეთაური. მართალია, ვატიკანს არ გააჩნია ერთიანი კონსტიტუცია, მაგრამ სახელმწიფო-სამართლებრივი საკითხები მოწესრიგებულია კონსტიტუციური მნიშვნელობის მქონე აქტებით. მათგან, უწინარეს ყოვლისა, აღსანიშნავია წმინდა საყდარსა და იტალიის სამეფოს შორის 1929 წლის 11 თებერვალს დადებული ხელშეკრულება,24 რომლის თანახმად, აღიარებულია წმინდა საყდრის აბსოლუტური ხელისუფლება და სუვერენული იურისდიქცია ვატი-კანზე (მე-3 მუხლი). ვატიკანს მართავს სიცოცხლის ბოლომდე არჩეული პაპი, რომელიც მიჩნეულია „წმინდა და ხელშეუხებელ“ პირად (მე-8 მუხლი). რომის პაპი, როგორც კათოლიკური ეკლესიისა და სახელმწიფოს მეთაური, აბსო-ლუტურ ხელისუფლებას ფლობს. ზემოაღნიშნულ ხელშეკრულებაში ნათქვამია, რომ „იტალია აღიარებს ქალაქ-სახელმწიფო ვატიკანს პაპის სუვერენიტეტის ქვეშ“ (26-ე მუხლი). ქვეყანაში მოქმედებენ სხვადასხვა სახელმწიფო დაწესებულებები და თანამდებობის პირები – სახელმწიფო მდივანი, კარდინალთა კოლეგია, სასამართლოები, თუმცა მათი უფლებამოსილებები საკმაოდ შეზღუდულია.25 „სამართლის წყაროების შესახებ“ 1929 წლის 27 ივნისის კანონით26 ვატიკანში მოქმედი სამართლის მთავარი წყაროა კანონიკური სამართლის კო-დექსი და ეკლესიის მეთაურის მიერ ან მის მიერ გაცემული უფლებამოსილების საფუძველზე მიღებული კანონები, აგრეთვე კანონით დადგენილი წესის შესაბამისად კომპეტენტური ორგანოების მიერ გამოცემული აქტები (პირველი მუხლი). იმ საკითხების გადასაწყვეტად, რომლებიც არ არის გათვალისწინებული ამ წყაროებში, გამოიყენება იტალიის კანონები, ოღონდ იმ პირობით, თუ ისინი არ ეწინააღმდეგებიან საღვთო სჯულს, კანონიკური სამართლის ძირითად პრინციპებს და იტალიასა და წმინდა საყდარს შორის გაფორმებულ კონკორდატს (მე-3 მუხლი).
თეოკრატიული მონარქიის ნიშნები ახასიათებს საუდის არაბეთსაც, რომელშიც სახელმწიფოს მეთაური – მეფე არა მარტო ასრულებს მუსლიმანური სამყაროს მთავარი სიწმინდეების მცველის რელიგიურ ფუნქციებს, არამედ აგრეთვე არის ისლამის ვაჰაბიტური მიმართულების მეთაურიც. მეფისათვის ხელისუფლების გადაცემის პროცედურას წინ უსწრებს უმაღლესი რელიგიური ავტორიტეტების – ულემების ვიწრო წრის თანხმობა და მხოლოდ ამის შემდეგ სამეფო საბჭოს წევრთა გადაწყვეტილება, რომელშიც შედიან საუდიტების მრავალრიცხოვანი ოჯახის წარმომადგენლები. თეოკრატიული მმართველობის მრავალი ნიშანი გააჩნია თანამედროვე ირანს, სადაც შიიტური რელიგიის სასულიერო პირებს დიდი ძალაუფლება გააჩნიათ. ირანის ისლამური რესპუბლიკის კონსტიტუციით27: ირანის ოფიცია-ლურ სარწმუნოებად აღიარებულია ისლამი, კერძოდ, მისი შიიტური მიმდი-ნარეობა (მე-12 მუხლი); რელიგიურ უმცირესობებს წარმოადგენენ მხოლოდ ირანელი ცეცხლთაყვანისმცემლები, ებრაელები და ქრისტიანები (მე-13 მუხლი); ისლამურ რესპუბლიკურ სისტემას საფუძვლად უდევს ერთ-ერთი პრინციპი, რომლის თანახმად, ირანის ისლამური რევოლუციის წინაშე დასახული მიზნების განსახორციელებლად მთავარი მნიშვნელობა ენიჭება რელიგიურ პირებს, და უპირველეს ყოვლისა, წინამძღოლს – უმაღლეს სასულიერო ავტორიტეტს (მე-2 მუხლის მე-5 პუნქტი); რესპუბლიკის პრეზიდენტი ქვეყანაში უმაღლეს თანამდებობის პირად ითვლება მხოლოდ წინამძღოლის შემდეგ (113-ე მუხლი); წინამძღოლი განსაზღვრავს ირანის ისლამური რესპუბლიკის წყობის საერთო პოლიტიკურ კურსს და აწესებს ზედამხედველობას მისი განხორციელების სისწორეზე (110-ე მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტები); წინამძღოლი ნიშნავს ან გადააყენებს ქვეყნის სახელმწიფო ხელისუფლების უმაღლესი თანამდებობის პირებს, მათ შორის, ხელს აწერს რესპუბლიკის პრეზიდენტის დანიშვნის შესახებ განკარგულებას მას შემდეგ, როცა მას ხალხი აირჩევს (110-ე მუხლის მე-6 და მე-9 პუნქტები); ირანში არსებობს ხელისუფლების სამი, ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელი ორგანო: საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო, რომლებიც მოქმედებენ კონსტიტუციის შესაბამისად, ოღონდ იმამის ზედამხედველობის ქვეშ (57-ე მუხლი). ეკლესიისადმი სახელმწიფოს დაქვემდებარების სისტემა მოქმედებს აგრეთვე ანდორაში, რომლის კონსტიტუციის თანახმად, ამ ქვეყნის თანამმართველები არიან ურხელის (ესპანეთი) ეპისკოპოსი და საფრანგეთის პრეზიდენტი (43-ე მუხლი).28 სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობის „ქვეშევრდომობის ანუ სუბორდინაციული დამოკიდებულების სისტემის“ მეორე სახეობა – სახელმწი-ფოსადმი ეკლესიის დაქვემდებარების სისტემა (ცეზაროპაპიზმი), როგორც სამეცნიერო ლიტერატურაში აღნიშნავენ, პაპისტური აზროვნების წესისა და იეროკრატიისადმი რეაქციის სახით ჩამოყალიბდა. მისი დამახასიათებელი თა-ვისებურება ისაა, რომ პოლიტოკრატიული ხელისუფლება ისწრაფვის როგორც სახელმწიფო, ასევე საეკლესიო ძალაუფლების მოპოვებისათვის. ამ სისტემის მიხედვით, ხელისუფლების უზენაესი ორგანიზაცია არის სახელმწიფო და ყოველი სხვა დაწესებულება მას უნდა ექვემდებარებოდეს.29 ამიტომ ეს სისტემა მოქმედებს ყველა იმ ქვეყანაში, სადაც „კანონით ეკლესია სახელმწიფოს დაქვემდებარებაშია.“ ამ შემთხვევებში „რელიგიური კონფესიები სახელმწიფოს უშუალო კონტროლის ქვეშ არიან მოქცეულნი, რომელიც – ოფიციალური რელიგიის არარსებობის დროსაც კი – თავისი კანონებითა და ადმინისტრაციული მოქმედებებით ქვეშევრდომთა რელიგიურ ცხოვრებაში ერევა, როგორც ოფიციალური რელიგიის, თუკი ასეთი არსებობს, მეურვეობის, ისე საზოგადოებრივ ცხოვრებაში რელიგიური ორგანიზაციების ჩარევის შეზღუდვის მიზნით.“30 ამის უზრუნველსაყოფად სახელმწიფოს მეთაური ამასთანავე არის უმაღლესი საეკლესიო მმართველი ან კიდევ სახელმწიფო მართავს ეკლესიას ხელისუფლების ორგანოების მეშვეობით. ასეთი ქვეყნების რიცხვს, უწინარეს ყოვლისა, მიეკუთვნება დიდი ბრიტანეთი, სადაც ჰენრიხ VIII-დან დაწყებული, მეფე იმავდროულად ანგლიკანური ეკლესიის მეთაურიცაა. მეფე ჰენრიხ VIII-ის დროს პაპის ძალაუფლება ინგლისის ეკლესიაზე გაუქმდა და 1534 წლის „ინგლისის მეფის მიერ ეკლესიის მეთაურობის შესახებ“ აქტით მასზე მეფის უმაღლესი ხელისუფლება გამოცხადდა. ამავე წელს მიღებული „სამღვდელოების მორჩილების კანონის“ შესაბამისად, კონვოკაციებს ამა თუ იმ კანონის მისაღებად უნდა მოეპოვებინა მეფის თანხმობა. ინგლისის საეკლესიო სამართალი, რომელიც ინგლისის ეკლესიას ეხება (მათ შორის, მისი კანონიკური სამართალი), განიხილება როგორც ინგლისის კანონმდებლობის განუყოფელი ნაწილი. მასში ცვლილებების შეტანა გენერალურ სინოდს შეუძლია, რომელიც 1919 წლის აქტით საეკლესიო კრების უფლებამონაცვლეა. გენერალური სინოდის შემადგენლობაში, სასულიერო პირებთან ერთად, საერო პირებიც შედიან, რაც იმას ნიშნავს, რომ საერო პირებსაც შეუძლიათ მიიღონ მონაწილეობა საეკლესიო კანონების მიღებაში. იმისათვის, რომ სინოდის მიერ მიღებული საკანონმდებლო ღონისძიება სრულყოფილი კანონი გახდეს, იგი პარლამენტის ორივე პალატამ უნდა მოიწონოს. ამის შემდეგ კი, ახალი კანონის გამოქვეყნებისათვის საჭიროა სამეფო სანქციის მიღება. ამასთან დაკავშირებით სამეცნიერო ლიტერატურაში მიუთითებენ, რომ „ეს არის ფორმალური აქტი, რომელიც აღიარებს ინგლისის დედოფლის უზენაეს მმართველობას ინგლისის ეკლესიაზე. ამ მოვლენის სამართლებრივი მნიშვნელობა ისაა, რომ დედოფალს არ ურჩევენ ისეთი კანონის სანქციონირებას, რომელიც ინგლისის სამართლის უფრო ზოგად ცნებას ეწინააღმდეგება.“ შესაძლებელია ინგლისის მონარქის ეს უფლება მართლაც ფორმალური ხასიათის იყოს, რადგანაც ინგლისის მონარქს ვეტოს უფლება 1707 წლიდან არც ერთხელ არ გამოუყენებია, მაგრამ „ეკლესიის თავისუფლების უფრო მეტი წინააღმდეგობრივი შეზღუდვის გამომხატველია მონარქის უფლება, პრემიერ-მინისტრის რჩევით, დანიშნოს ინგლისის ეკლესიის არქიეპისკოპოსები და საეპარქიო ეპისკოპოსები.“ საგულისხმოა ისიც, რომ არქიეპისკოპოსები და ეპისკოპოსები ლორდთა პალატის წევრებიც არიან. რაც შეეხება სხვა ეკლესიებს, მაგალითად, რომის კათოლიკურ ეკლესიას, ისევე როგორც პტოტესტანტულ დენომინაციებსა და სხვა აღმსარებლობებს, მათ მიმართ მოქმედებს საქველმოქმედო დაწესებულებების შესახებ საერთო კანონი, კერძოდ კი, საქველმოქმედო ტრასტების შესახებ კანონმდებლობა. სახელმწიფოსაგან გამოყოფილ ეკლესიებს, როგორც წესი, აქვთ ნებაყოფლობითი (მოხალისეობრივი) გაერთიანების ფორმა და მათ ქონებას მეურვეები მართავენ, რომლებიც შეიძლება იყოს დარეგისტრირებული კომპანიები ჩვეულებრივი საერთო სამართლის საფუძველზე. ასეთ გაერთიანებებს არა აქვთ რაიმე განსაკუთრებული სტატუსი. ამის გამო გაერთიანებულ სამეფოში არ არსებობს იმ ეკლესიების ოფიციალური ნუსხა, რომლებიც „აღიარებულია“ სახელმწიფოს მიერ. ამასთანავე, უნდა აღინიშნოს, რომ ინგლისში ძალაში რჩება სამართლის ნორმები, რომლებიც მიმართულია რომის კათოლიკური ეკლესიის მიმდევართა წინააღმდეგ და მიზნად ისახავს ტახტის პროტესტანტული მემკვიდრეობითი ფლობის უზრუნველყოფას. მონარქი აუცილებლად უნდა იყოს ინგლისის ეკლესიის წევრი. ის, ვინც გახდება კათოლიკე, ან დაქორწინდება კათოლიკეზე, გამოირიცხება ტახტის მემკვიდრეობიდან. საგულისხმოა აგრეთვე, რომ სულ რამდენიმე წლის წინ დაუშვეს დიპლომატიურ კორპუსში რომის პაპის მუდმივი დიპლომატიური წარმომადგენელი. როგორც სამეცნიერო ლიტერატურაში შენიშნავენ, ეს იყო მოვლენა, რომელიც წარმოუდგენელი იქნებოდა გასულ ათწლეულებში. გაერთიანებულ სამეფოს არა აქვს დაწერილი კონსტიტუცია და ამიტომ რელიგიის თავისუფლების ფორმალური კონსტიტუციური გარანტია არ არსებობს, თუმცა ამ ხარვეზს გარკვეულწილად ავსებს ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია, რომელიც „ადამიანის უფლებათა აქტით“ დამტკიცების შემდეგ ინგლისის შიდასახელმწიფოებრივი სამართლის ნაწილი გახდა. ამ დროიდან კონვენციით გარანტირებული თავისუფლებები, მათ შორის, რელიგიის თავისუფლება დაცულია ინგლისის სასამართლოს მიერ, რომელსაც შეუძლია ინგლისის კანონმდებლობის ესა თუ ის ნაწილი კონვენციის შეუსაბამოდ გამოაცხადოს.31 სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ცეზაროპაპიზმის სისტემა მოქმედებს არა მარტო მონარქიულ, არამედ რესპუბლიკური მმართველობის პირობებშიც. საბერძნეთში, როგორც უკვე აღვნიშნეთ, გაბატონებულ, უპირატეს რელიგიას წარმოადგენს ქრისტიანული მართლმადიდებლობა. ეს უპირატესობა სამართლებრივი თვალსაზრისით მდგომარეობს იმაში, რომ მართლმადიდებლური ქრისტიანული რწმენა არის ბერძნული სახელმწიფოს ოფიციალური რელიგია. არამართლმადიდებლური გაერთიანებებისაგან განსხვავებით, რომლებიც სამოქალაქო კოდექსით აღიარებულია როგორც ასოციაციები, მართლმადიდებელი ეკლესია სარგებლობს განსხვავებული სტატუსით. იგი თავის სამსახურებთან ერთად საჯარო სამართლის იურიდიული პირია სამართლებრივ ურთიერთობებში. სახელმწიფოს დამოკიდებულება მართლმადიდებელი ეკლესიის მიმართ განსაკუთრებული და ხელისშემწყობია, რაც არ ვრცელდება სხვა რელიგიურ მიმდინარეობებზე. საბერძნეთის სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობის თეორიული ბაზაა ცეზაროპაპიზმის განვითარებული ფორმა, რომელსაც ბერძნულ ლიტერატურაში „სახელმწიფო კანონის უზენაესობას“ უწოდებენ. კონსტიტუციის შესაბამისად, სახელმწიფოს უფლება აქვს გამოსცეს კანონები ეკლესიასთან დაკავშირებულ ყველა ადმინისტრაციულ საკითხზე, თუნდაც ეს ეკლესიის შიდა სტრუქტურას ეხებოდეს. ყველა რელიგიურ გაერთიანებაზე საერთო-სახელმწიფოებრივ ზედამხედველობას ახორციელებს ეროვნული განათლებისა და საკულტო საკითხების სამინისტროს სპეციალური სამსახური – საკულტო საკითხების გენერალური სამდივნო. სამსახურის შემადგენლობაშია დეპარტამენტები, რომელთა კომპეტენციაში შედის უპირატესი რელიგიის, საეკლესიო განათლებისა და რელიგიის სწავლების, აგრეთვე სხვა (არამართლმადიდებლური) რელიგიური გაერთიანებების საკითხები. ნიშანდობლივია, რომ განსხვავებული (არამართლმადიდებლური) რელიგიის დეპარტამენტს ეხება საბერძნეთის მთავარი რაბინის, ებრაელთა საზოგადოებების მთავარი რაბინებისა და დასავლეთ თრაკიის მუსლიმანური უმცირესობის სამი მუსლიმანი მუფთის დანიშვნის, განთავისუფლების და ოფიციალური სტატუსის საკითხები. რელიგიის საკითხებზე პასუხისმგებლობა ეკისრება აგრეთვე საგარეო საქმეთა სამინისტროსაც მისი კომპეტენციის ფარგლებში. ამ სამინისტროს დეპარტამენტები პასუხისმგებელია საბერძნეთის ფარგლებს გარეთ მდებარე მართლმადიდებლური, სხვა ქრისტიანული ეკლესიებისა და მართლამადიდებლურ-თეოლოგიური სკოლების, საეკლესიო ცენტრების, საზღვარგარეთ მცხოვრები მართლმადიდებელი ბერძენი საეკლესიო პირების საქმიანობასთან დაკავშირებული საკითხების გადაწყვეტაზე. საგარეო საქმეთა სამინისტროს კომპეტენციაში შედის აგრეთვე ათონის მთის სამოქალაქო მმართველობის საკითხები. საბერძნეთში სამიტროპოლიტო ეპარქიები საჯარო სამართლის იურიდიული პირებია. ეპისკოპოსი მთავარი ადმინისტრატორია პროვინციაში და აქვს მიტროპოლიტის ტიტული. ეკლესიებთან და ეპარქიებთან დაკავშირებულ საკითხებს განიხილავს მიტროპოლიტის საბჭო, რომლის შემადგენლობაშია მოსამართლე, ფინანსთა სამინისტროს ოფიციალური პირი, ორი მღვდელი და ეპარქიის მრჩეველი. არქიეპისკოპოსისა და მიტროპოლიტის არჩევის შესახებ ოფიციალური საბუთები ბარდება განათლებისა და საკულტო საკითხების სამინისტროს, რომელიც გასცემს განკარგულებას პრეზიდენტის ბრძანებულების გამოქვეყნებაზე. სამრევლო, ასევე მონასტრებიც საჯარო სამართლის იურიდიული პირებია. ისინი ფუძნდება პრეზიდენტის ბრძანებულებით. საბერძნეთში არ არის საეკლესიო გადასახადი. სახელმწიფო თითქმის მთლიანად თავის თავზე იღებს უპირატესი ეკლესიის დაფინანსებას. ამავე დროს სახელმწიფო იხდის მართლმადიდებელი საეკლესიო მსახურების განათლების ყველა ხარჯს. სასულიერო სასწავლებლების მასწავლებლები გათანაბრებული არიან საჯარო მოხელეებთან. სახელმწიფო იხდის პრელატებისა და მღვდლების ხელფასებს, რომლებიც მსახურობენ სამრევლოებში, ასევე დიაკვნების, მქადაგებლებისა და საერო პირების ხელფასებს, რომლებიც მსახურობენ მართლმადიდებელ ეკლესიაში. ეს პირები პენსიებს სახელმწიფოსაგან იღებენ. არმიასა და საპოლიციო ძალებში მომსახურე მღვდლებს ენიჭებათ ოფიცრის რანგი და იღებენ ხელფასს ან პენსიას თავიანთი რანგის გამო.32 როგორც ვხედავთ, საბერძნეთში ეკლესია თითქმის სრულად არის გასახელმწიფოებული. გამონაკლისია მხოლოდ ათონის წმინდა მთა, რომელიც საბერძნეთის კონსტიტუციის თანახმად (105-ე მუხლი) ავტონომიით სარგებლობს და მას მართავენ სასულიერო პირები. ცეზაროპაპიზმის გარკვეული ნიშნები გააჩნდა XII საუკუნეში საქართველოს მეფის დავით აღმაშენებლის მიერ გატარებული საეკლესიო რეფორმის შედეგად ჩამოყალიბებულ სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობას საქართველოში. რუის-ურბნისის საეკლესიო კრების (1104 წ.) შემდეგ, რომელიც დავით აღმაშენებელმა მოიწვია იმ პერიოდში ეკლესიაში გავრცელებულ უწესრიგობათა აღმოსაფხვრელად და ახალი საეკლესიო პოლიტიკის გასატარებლად, გადაწყდა, რომ ყველაზე გავლენიანი საეკლესიო პირი სახელმწიფო მმართველობაში მოეყვანათ და ამ გზით ეკლესია სამეფო ხელისუფლებასთან დაეახლოვებინათ. ამ მიზნით დავით აღმაშენებელმა ორი თანამდებობა – ჭყონდიდელისა და მწიგნობართუხუცესისა შეაერთა. აქედან მოყოლებული მწიგნობართუხუცესად, რომელიც მეფის უპირველეს ვაზირად ითვლებოდა, მაღალი საეკლესიო თანამდებობის პირი – ჭყონდიდელი მთავარეპისკოპოსი ინიშნებოდა.33 ამასთან დაკავშირებით ივ. ჯავახიშვილი აღნიშნავს, რომ მწიგნობართუხუცესი-ჭყონდიდელი, ვითარცა მთავარეპისკოპოსი და ვაზირი, სასულიერო და საერო ხელისუფლების შემაერთებელი იყო. ამიტომაც მწიგნობართუხუცესს ეკითხებოდა ყველა საქმე ეკლესიებისა და მონასტრების, სამღვდელოებისა და მოწესეთა შესახებ.34 როგორც დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსი ამ პერიოდის შესახებ მოგვითხრობს, ამიერიდან „მონასტერნი და საეპისკოპოსონი და ყოველნი ეკლესიანი წესსა და რიგსა ლოცვისასა და ყოვლისა საეკლესიოსა განგებისასა დარბაზის კარით მიიღებდიან, ვითარცა კანონსა უცთომელსა, ყოვლად შუენიერსა და დაწყობილსა, კეთილწესიერებასა ლოცვისა და მარხვისასა.“35 მართალია, ივ. ჯავახიშვილს ეს ცნობა გადაჭარბებულად მიაჩნია, მაგრამ იქვე შენიშნავს, რომ „იმდენად, რამდენადაც მაშინ სახელმწიფო მთავრობას უფლება ჰქონდა საეკლესიო საკითხებში ჩარეულიყო, მას ამ თავისი უფლების განხორციელება ალბათ მწიგნობართუხუცესის საშუალებით შეეძლო. ვაზირთა შორის მხოლოდ იგი იყო მღვდელმთავარი და სასულიერო პირი და ვითარცა სამეფოს პირველ ხელისუფალს სხვებზე მეტად ამგვარს საქმეებზე ზრუნვა მას შეჰშვენოდა.“36 ამრიგად, XII საუკუნის დასაწყისიდან საქართველოში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობაში სასულიერო სფეროში საერო ხელისუფლების უფლებების გაზრდის თვალსაზრისით. იმ პირობებში, როდესაც იმჟამინდელი საეკლესიო დოგმატების მიხედვით მეფე ფორმალურად უშუალოდ ვერ ერეოდა საეკლესიო საკითხების გადაჭრაში, მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელის თანამდებობის შემოღებით, საერო ხელისუფლებამ რეალური გავლენა მოიპოვა ეკლესიაზე. სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის წარმოდგენილი კლასიფიკაცია არ არის ერთადერთი, მაგრამ, ამასთანავე, ყველაზე მეტად გავრცელებულია სამეცნიერო ლიტერატურაში. სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის ზემოაღნიშნულ ორ სისტემასთან ერთად, მაგალითად, ცალკე განიხილავენ აგრეთვე ე.წ. „კოორდინაციის სისტემასაც“,37 თუმცა, ჩვენი აზრით, მის შინაარსს გარკვეულად ფარავს წინა ორი ძირითადი სისტემა, ამიტომ მის დამოუკიდებლად განხილვას არა გვგონია რაიმე შემეცნებითი მნიშვნელობა ჰქონდეს. როგორც ვხედავთ, სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის სისტემები უაღრესად მრავალფეროვანია და იგი ნაკლებად არის დამოკიდებული ქვეყნის განვითარების დონეზე. ამა თუ იმ ქვეყანაში სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ისტორიული, პოლიტიკური, ეთნიკური ფაქტორები, დამკვიდრებული ტრადიციები და სხვ. კონკრეტულ ქვეყანაში ამ ფაქტორებიდან ზოგჯერ რომელიმე ერთი ან რამდენიმე ერთად განმსაზღვრელ როლს ასრულებს სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის სისტემის ჩამოყალიბებაში. ამიტომ სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის ფორმა, რომელიც წარმატებით მოქმედებს ერთ რომელიმე ქვეყანაში, შესაძლებელია სრულიად გამოუსადეგარი იყოს სხვა კულტურისა და ტრადიციების მქონე ქვეყნისათვის. ამასთანავე, უნდა აღინიშნოს, რომ სახელმწიფოს მხრიდან დიფერენცირე-ბული დამოკიდებულება სხვადასხვა რელიგიების მიმართ, მაგალითად, რომელიმე რელიგიური ორგანიზაციის მხარდაჭერა, თავისთავად, სულაც არ არის თანასწორობის პრინციპის დარღვევისა და დისკრიმინაციის მაჩვენებელი. სამეცნიერო ლიტერატურაში მიუთითებენ, რომ „განსხვავებული მოპყრობა არ არის აუცილებლად თანასწორობის პრინციპის დარღვევა, როდესაც არსებობს გონივრული საფუძველი ასეთი დიფერენცირებისათვის… განსხვავებული მოსაზრებების მქონეთა მიმართ დამოკიდებულება მათი განსხვავებების გათვალისწინებით გაცილებით ღრმა პატივისცემის დემონსტრირებაა, ვიდრე ყველას თანაბრად მორგება პროკრუსტეს სარეცელზე“.38 ამასთან დაკავშირებით საგულისხმოა ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ დისკრიმინაციის აკრძალვის შესახებ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-14 მუხლის განმარტება, რომლის მიხედვით დისკრიმინაციას ადგილი აქვს არა მხოლოდ მაშინ, როცა სახელმწიფო გონივრული დასაბუთების გარეშე განსხვავებულად ეპყრობა თანაბარ, ერთნაირ მდგომარეობაში მყოფ პირებს, არამედ მაშინაც, როცა სახელმწიფო ობიექტური და გონივრული საფუძვლის გარეშე, განსხვავებულად არ ეპყრობა განსხვავებულ მდგომარეობაში მყოფ პირებს.39 სახელმწიფოს მხრიდან ამა თუ იმ რელიგიის მიმართ განსხვავებული დამოკიდებულების ობიექტური საფუძველი შეიძლება იყოს ქვეყანაში ამ რელიგიის გავრცელების მასშტაბი, როლი, რომელსაც ეს რელიგია ასრულებდა ქვეყნის ისტორიაში, სახელმწიფოსა და რელიგიურ გაერთიანებას შორის დადებული შეთანხმება (კონკორდატი) და სხვ. მაგალითად, საქმეში იგლესია ბაუტისტა „ელ სალვადორი“ და ორტეგა მარატილა ესპანეთის წინააღმდეგ40 ადამიანის უფლებათა ევროპულმა კომისიამ დაადგინა, რომ ის საგადასახადო სისტემა, რომელიც პრივილეგირებულ მდგომარეობაში აყენებდა კათოლიკურ ეკლესიას პროტესტანტული ეკლესიების მიმართ, არ არღვევდა ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-9 და მე-14 მუხლებს. ესპანეთში კათოლიკური ეკლესია გათავისუფლებული იყო უძრავი ქონების გადასახადისაგან. მომჩივნები – პროტესტანტული ეკლესია და პროტესტანტი წინამძღვარი – ასევე ითხოვდნენ, ამ გადასახადის გადახდისაგან გათავისუფლებას, თუმცა მათ უარი ეთქვათ იმ მოტივით, რომ სახელმწიფოს დათმობა კათოლიკური ეკლესიის მიმართ განპირობებული იყო ესპანეთსა და კათოლიკურ ეკლესიას შორის დადებული კონკორდატით. სახელმწიფო უფლებამოსილია განსაზღვრული ეკლესია ან რელიგიური ორგანიზაცია გაათავისუფლოს გადასახადის გადახდისაგან ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-14 მუხლის დარღვევის გარეშე, თუკი არსებობს „ობიექტური და დასაბუთებული“ გამართლება მსგავსი განსხვავებული დამოკიდებულებისა. კომისიამ განაცხადა, რომ ამ კონკრეტულ შემთხვევაში, კონკორდატის არსებობიდან გამომდინარე, სახელმწიფოს ჰქონდა ასეთი გამართლება. ვინაიდან პროტესტანტულ ეკლესიასთან არ იყო დადებული ამგვარი შეთანხმება (კონკორდატი), შესაბამისად, არც დისკრიმინაციას ჰქონდა ადგილი პროტესტანტული ეკლესიის მიმართ. მაშასადამე, ზემოაღნიშნულიდან შეიძლება დავასკვნათ, რომ სახელმწიფოს მიერ რომელიმე რელიგიური ორგანიზაციისათვის გარკვეული უპირატესობის მინიჭება არ შეიძლება ჩაითვალოს სხვა რელიგიური ორგანიზაციების მიმართ დისკრიმინაციულ მოპყრობად, მათი თანასწორობის პრინციპის დარღვევად, თუ ასეთი განსხვავებული დამოკიდებულებისათვის არსებობს ობიექტური და გონივრული საფუძველი. აქ, ჩვენი აზრით, მთავარი მაინც ის არის, რომ არ იზღუდებოდეს რწმენისა და აღმსარებლობის თავისუფლება. ამიტომ უაღრესად მნიშვნელოვანია იმ საკითხის გარკვევაც, ახდენს თუ არა გავლენას სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის ესა თუ ის ფორმა რელიგიის თავისუფლების ხარისხზე. სამეცნიერო ლიტერატურაში აღნიშნავენ, რომ დილეტანტური მოსაზრებით, პირდაპირპროპორციული კავშირი არსებობს რელიგიის თავისუფლებასა და სა-ხელმწიფოსა და ეკლესიის იდენტიფიკაციის დონეს შორის. კერძოდ, რელიგიის მაქსიმალური თავისუფლება მიიღწევა სახელმწიფოსა და ეკლესიის სრული გა-მიჯვნის (არაიდენტიფიკაციის) დროს და პირიქით, რელიგიის თავისუფლება არ არსებობს სახელმწიფოსა და ეკლესიის მაქსიმალური იდენტიფიკაციის (დაწესებული ეკლესიის) დროს. ეს მოსაზრება დილეტანტურად მიიჩნევა იმდენად, რამდენადაც ასეთი მიდგომა ზედაპირულია და ძალზე ამარტივებს განსახილველ საკითხს.41 საქმე ისაა, რომ სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის ესა თუ ის ფორმა, თავისთავად, არც რელიგიის თავისუფლების დაბალ დონეს გულისხმობს და არც რელიგიის თავისუფლების ზრდას განაპი-რობებს. მაგალითად, საბჭოთა კავშირში, სადაც სახელმწიფოსა და ეკლესიის გამიჯვნის პრინციპი მთელი სისრულით მოქმედებდა, ამას სრულებითაც არ შუწყვია ხელი რელიგიის თავისუფლების უზრუნველყოფისათვის. პირიქით, სახელმწიფოსა და ეკლესიის აგრესიული გამიჯვნა რელიგიისადმი დაპირისპირებასა და დევნაში იყო გადაზრდილი. მეორე მხრივ, დიდ ბრიტანეთში, სადაც შენარჩუნებულია დაწესებული ეკლესია და, შესაბამისად, სახელმწიფოსა და ეკლესიის იდენტიფიკაციის დონე საკმაოდ დიდია, ამასთანავე, უზრუნველყოფილია თანაბარი მოპყრობა ყველა რელიგიური მრწამსისადმი და რელიგიის თავისუფლების ხარისხიც მაღალია. ამიტომ, როგორც ჩანს, სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობის ფორმა კი არ განსაზღვრავს რელიგიის თავისუფლების ხარისხს, არამედ მოცემულ ქვეყანაში არსებული პოლიტიკური რეჟიმი. ამავე დროს, ობიექტურობისათვის უნდა დავეთანხმოთ იმ მოსაზრებასაც, რომ სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობის ორი უკიდურესი ფორმა – სრული გამიჯვნა და ძლიერი იდენტიფიკაცია – რელიგიის თავისუფლების შეზღუდვის, რელიგიურ შუღლსა და დევნაში გადაზრდის მომეტებულ საფრთხეს შეიცავს.42 სამეცნიერო ლიტერატურაში, ამასთანავე, მიიჩნევენ, რომ რელიგიის თავისუფლების მაღალი დონის მიღწევისათვის საუკეთესო პირობები იქმნება სა-ხელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთთანამშრომლობისა და მხარდაჭერილი ეკლესიების რეჟიმების დროს. იმ ქვეყნების ჩამონათვალში, სადაც ასეთი რეჟიმები მოქმედებს, დასახელებულია საქართველოც, ესპანეთის, იტალიის, პოლონეთის, გერმანიის და რამდენიმე სამხრეთამერიკულ ქვეყანასთან ერთად. ამ ქვეყნებში დომინანტურ ეკლესიას, მართალია, ფორმალურად არ აღიარებენ ოფიციალურ რელიგიად, მაგრამ ადასტურებენ, რომ შესაბამის ეკლესიას განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ქვეყნის კულტურაში. მხარდაჭერილი ეკლესია სპეციალური აღიარებით სარგებლობს, სახელმწიფო თანამშრომლობს მასთან სხვადასხვა გზით სპეციალური შეთანხმების (კონკორდატის) საფუძველზე, თუმცა კონსტიტუციით სხვა რელიგიური ჯგუფებიც თანაბარი დაცვით სარგებლობენ.43 სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთდამოკიდებულების სახეების მიმოხილვა, რომელსაც ესოდენ დიდი ადგილი დავუთმეთ წინამდებარე გამოცემაში, სასარგებლოა იმდენად, რამდენადაც შედარებითი ანალიზის საფუძველზე უკეთ გაგვერკვია სახელმწიფოსა და ეკლესიას შორის ურთიერთობის საქართველოს მიერ არჩეული მოდელის მართებულობა და სისწორე. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, დაბეჯითებით შეიძლება ითქვას, რომ კონსტიტუციური შეთანხმების ინსტიტუტის შემოღებით გამოინახა ქართულ სახელმწიფოსა და მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის ურთიერთობის ზედმიწევნით სწორი სამართლებრივი ფორმა, რომელიც უზრუნველყოფს, ერთი მხრივ, ეკლესიის დამოუკიდებლობას, მისი სუვერენული უფლებების დაცვას, ხოლო, მეორე მხრივ, ეკლესიის ყველა იმ უფლებით აღჭურვას, რომელიც აუცილებელია ერის გამაერთიანებლისა და მისთვის ტრადიციულად დამახასიათებელი სხვა ფუნქციების შესასრულებლად. ამასთან, გამორიცხულია სახელმწიფოს ჩარევა ეკლესიის საქმეებში და პირიქით. სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობა დაფუძნებულია მხარეთა თანასწორუფლებიანობისა და თანამშრომლობის პრინციპებზე. ამის თაობაზე პირდაპირ არის გაცხადებული კონსტიტუციურ შეთანხმებაში: „სახელმწიფო და ეკლესია ადასტურებენ მზადყოფნას, ითანამშრომლონ ურთიერთდამოუ-კიდებლობის პრინციპის დაცვით, ქვეყნის მოსახლეობის საკეთილდღეოდ“ (პირველი მუხლის პირველი პუნქტი). საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სტატუსის განსაზღვრასთან ერთად, საჭირო იყო აგრეთვე საქართველოში მოქმედ სხვა რელიგიურ ორგანიზაციებთან სახელმწიფოს დამოკიდებულებისა და მათი სამართლებრივი მდგომარეობის საკითხების გადაწყვეტაც, რათა რელიგიური გაერთიანებების შესახებ კანონმდებლობას დასრულებული სახე მიეღო. ამასთან დაკავშირებით, უწინარეს ყოვლისა, პასუხი უნდა გასცემოდა კითხვას: ხომ არ იყო შესაძლებელი, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მსგავსად, სხვა რელიგიურ გაერთიანებებთანაც სახელმწიფოს ურთიერთობა მოწესრიგებულიყო ხელშეკრულებით? ამ კითხვაზე პასუხის გაცემისას, ჩვენი აზრით, მხედვალობაშია მისაღები ორი გარემოება: ორგანიზაციულ-სამართლებრივი და ისტორიული. საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია ავტოკეფალურია. იგი, საქართველოში მოქმედი სხვა რელიგიური ორგანიზაციებისაგან განსხვავებით, საქართველოს საზღვრებს გარეთ არსებული ეკლესიის ნაწილი კი არ არის, არამედ ორგანიზაციულად დასრულებული სახით სწორედ საქართველოშია წარმოდგენილი. სხვა კონფესიები კი საქართველოს ფარგლებს გარეთ არსებული რელიგიური ორგანიზაციების მხოლოდ სტრუქტურული ერთეულებია და, შესაბამისად, ექვემდებარებიან თავიანთ ცენტრებს. მათ შეზღუდული აქვთ დამოუკიდებლად მოქმედების შესაძლებლობა. ამასთანავე, მართლმადიდებელ ეკლესიასთან შედარებით, სრულიად განსხვავებულია მათი როლი საქართველოს ისტორიაში. ამდენად, არ არსებობს მათთან კონსტიტუციური შეთანხმების დადების არც იურიდიული და არც ისტორიული საფუძველი. რადგანაც საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი რელიგიურ ორგანიზაციებს საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებად ცნობდა, ხოლო „საჯარო სამართლის იურიდიული პირების შესახებ“ ჩარჩო კანონის გამოყენება რელიგიური ორგანიზაციების მიმართ, როგორც ეს უკვე აღვნიშნეთ, შეუძლებელი იყო, ამიტომ მათი სამართლებრივი მდგომარეობა უნდა განსაზღვრულიყო რელიგიური გაერთიანებების შესახებ სპეციალური კანონით. სამწუხაროდ, ასეთი კანონი არ იქნა მიღებული, რამაც წარმოშვა მნიშვნელოვანი ხარვეზი რელიგიური გაერთიანებების სამართლებრივ რეგულირებაში. საკმარისია ითქვას, რომ სპეციალური კანონის არარსებობის გამო, რელიგიური ორგანიზაციები საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებად ვერ ყალიბდებოდნენ და, შესაბამისად, ვერც სახელმწიფო რეგისტრაციაში ტარდებოდნენ. საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსი კი ამ დროს რელიგიური გაერთიანების რეგისტრაციისაგან თავის არიდებას ადმინისტრაციულ გადაცდომად მიიჩნევდა და ამ გაერთიენების ხელმძღვანელის მიმართ ადმინისტრაციულ სახდელს ითვალისწინებდა (199-ე მუხლი). ზოგიერთი რელიგიური ორგანიზაცია იმისათვის, რომ იურიდიული პირის სტატუსი მოეპოვებინა, არასამეწარმეო იურიდიული პირის – კავშირის სახით დარეგისტრირდა, თუმცა თბილისის საოლქო სასამართლომ (2000 წლის 26 ივნისის გადაწყვეტილებით) და საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ (2001 წლის 22 თებერვლის განჩინებით) გააუქმეს მათი რეგისტრაცია იმ მოტივით, რომ „ვიდრე კანონით არ განსაზღვრულა რელიგიური ორგანიზაციების, როგორც საჯარო სამართლის იურიდიული პირების, შექმნის, ორგანიზაციისა და საქმიანობის წესი, სამოქალაქო კოდექსის 1509-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად, დაუშვებელია კერძო სამართლის იურიდული პირების ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმების გამოყენება.“44 ჩვენი აზრით, ზემდგომმა სასამართლოებმა სწორი გადაწყვეტილება მიიღეს, რადაგანაც იმ დროისათვის მოქმედი კანონმდებლობით, რელიგიური გაერთიანებები არ შეიძლება ყოფილიყვნენ დარეგისტრირებული როგორც კერძო სამართლის იურიდიული პირები. ამ გაუგებარი მდგომარეობის გამოსწორებისა და საკანონმდებლო ხარვეზის აღმოფხვრის მიზნით, რელიგიური გაერთიენებების შესახებ სპეციალური კანონის მიღების ნაცვლად, 2005 წელს ცვლილება იქნა შეტანილი სამოქალაქო კოდექსის 1509-ე მუხლში, რომლის შედეგად საჯარო სამართლის იურიდიული პირების ჩამონათვალიდან ამოიღეს რელიგიური ორგანიზაციები45. იმავე წელს ცვლილება შევიდა საქართველოს ადმინისტრაციულ სამართალ-დარღვევათა კოდექსში და გაუქმდა პასუხისმგებლობა რელიგიური გაერთიანე-ბის რეგისტრაციისაგან თავის არიდებისათვის.46 შემდგომ წლებში კვლავ ცვლილება განიცადა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსმა, რომლის შედეგად გაუქმდა კავშირისა და ფონდის შესახებ სპეციალური ნორმები47 და შემოღებულ იქნა უცხო ქვეყნის არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირის ფილიალის (წარმომადგენლობის) ინსტიტუტი.48 კანონმდებელი, როგორც ჩანს, იმედოვნებდა, რომ ეს ცვლილებები შესაძლებლობას მისცემდა რელიგიურ ორგანიზაციებს, რეგისტრაცია გაევლოთ რო-გორც არასამეწარმეო (არაკომერციულ) იურიდიულ პირებს ან უცხო ქვეყნის არასამეწარმეო (არაკომერციულ) იურიდიული პირის ფილიალს (წარმომადგენლობას). მაგრამ მოლოდინი არ გამართლდა. მხოლოდ რამდენიმე რელიგიური ორგანიზაცია (მაგალითად, ორმოცდაათიანელთა ეკლესია, ხსნის არმია, მეშვიდე დღის ადვენტისტები და სხვ.) დარეგისტრირდა არასამეწარმეო (არაკომერციულ) იურიდიულ პირად. რაც შეეხება ტრადიციულ რელიგიურ გაერთიანებებს (მაგალითად, კათოლიკური ეკლესია, მუსლიმანური თემი, სომხეთის სამოციქულო ეკლესია, ებრაელთა თემი და სხვა), მათ უარი განაცხადეს შემოთავაზებულ სტატუსზე და რეგისტრაციაშიც არ გატარდნენ. ამის მიზეზი, როგორც ირკვევა, მდგომარეობდა იმაში, რომ მათ სურდათ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის თანაბარი სამართლებრივი სტატუსი მიეღოთ, ე. ი. გამხდარიყვნენ საჯარო სამართლის და არა კერძო სამართლის იურიდიული პირები. მათთვის მიუღებელი იყო არასამთავრობო ორგანიზაციების მსგავსად არასამეწარმეო (არაკომერციულ) იურიდიულ პირებად დარეგისტრირება.49 ასეთი მოთხოვნისას ეს რელიგიური ორგანიზაციები არ ითვალისწინებდნენ, რომ იმ ქვეყნების კანონმდებლობით, სადაც მათ დომინირებული მდგომარეობა უკავიათ (მაგალითად, ვატიკანი, სომხეთი, აზერბაიჯანი და ა.შ.), მართლმადიდებელი ეკლესია და სხვა რელიგიური ორგანიზაციები არ სარგებლობენ მათი თანაბარი სტატუსითა და უფლებებით. მაგალითად, „სინდისის თავისუფლებისა და რელიგიური ორგანიზაციების შესახებ“ სომხეთის რესპუბლიკის 1991 წლის 17 ივნისის კანონით (3P-0333-1): სომხეთის სამოციქულო ეკლესია აღიარებულია სომეხი ხალხის ნაციონალურ ეკლესიად; განსაზღვრულია მისიათა ვრცელი ჩამონათვალი, რომელთა განხორციელება ნაციონალური ეკლესიის პრივილეგიას წარმოადგენს; სახელმწიფო ვალდებულია დაიცვას სომხეთის რესპუბლიკის ფარგლებს გარეთ მოქმედი სომხეთის სამოციქულო ეკლესია, როგორც ნაციონალური ეკლესია; პროზელიტიზმი აკრძალულია და სხვა. რაც შეეხება სხვა აღმსარებლობის მიმდევრებს, ისინი ამ კანონით გათვალისწინებულ მთელ რიგ მოთხოვნებს უნდა აკმაყოფილებდნენ, რომ ჩაითვალონ რელიგიურ ორგანიზაციებად და, შესაბამისად, მოიპოვონ იურიდიული პირის სტატუსი, კერძოდ: მათი მოძღვრება უნდა ემყარებოდეს რომელიმე ისტორიულ კანონიზებულ წმინდა წიგნს; თავისი სარწმუნოებით უნდა შედიოდნენ თანამედროვე მსოფლიო რელიგიურ-საეკლესიო თემთა სისტემაში; მორწმუნეთა რაოდენობა არ უნდა იყოს ორას წევრზე ნაკლები და სხვა. ამასთანავე, და რაც მთავარია, რელიგიური ორგანიზაცია, რომლის სულიერი ცენტრი სომხეთის რესპუბლიკის ტერიტორიის ფარგლებს გარეთაა, არ შეიძლება დაფინანსდეს ამ ცენტრის მიერ. ჩვენი ამოცანა სრულიადაც არ არის სომხეთის რესპუბლიკაში სომხეთის სამოციქულო ეკლესიის სამართლებრივი მდგომარეობის გარკვევა და შეფასება. როგორც ჩანს, სომეხი კანონმდებლების ასეთ დამოკიდებულებას თავიანთი ნაციონალური ეკლესიისადმი ობიექტური საფუძველი გააჩნია. მაგრამ ამასთან დაკავშირებით არ შეიძლება არ ითქვას ისიც, რომ როცა თავის ქვეყანაში ასეთი სტატუსითა და პრივილეგიებით აღჭურვილი რელიგიური ორგანიზაცია სხვა ქვეყანაშიც მოითხოვს იქ არსებული დომინანტური რელიგიური ორგანიზაციის თანაბარი სტატუსის მიღებას, არა გვგონია, სამართლიანი იყოს. ამიტომ საქართველოს კანონმდებლობის დუალისტური მიდგომა რელიგიური ორგანიზაციების სამართლებრივი მდგომარეობის განსაზღვრისას, რომელიც ესოდენ დამახასიათებელია თანამედროვე განვითარებული ქვეყნებისათვის, ჩვენი აზრით, არ უნდა ყოფილიყო ხელისშემშლელი გარემოება ტრადიციული რელიგიური ორგანიზაციებისათვის, საქართველოს სამოციქულო მართლმადიდებელი ეკლესიისაგან განსხვავებული სტატუსის მისაღებად. მიუხედავად ამისა, ტრადიციული რელიგიური ორგანიზაციების უსტატუსოდ ყოფნის პერიოდი, რომელიც მხოლოდ მათი პოზიციით იყო გამოწვეული, ძალზე გაგრძელდა. შექმნილი მდგომარეობიდან გამოსავლის ძიებაში, საქართველოს ხელისუფლებამ სრულიად მოულოდნელი ნაბიჯი გადადგა. 2011 წლის 6 ივლისს ცვლილებები იქნა შეტანილი, და უკვე მერამდენედ, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1509-ე მუხლში.50 ამ ცვლილებით კანონმდებელმა, უწინარეს ყოვლისა, გამოასწორა ადრე დაშვებული უზუსტობა, როდესაც საჯარო სამართლის იურიდიულ პირთა ჩამონათვალში მითითებული იყო საქართველოს კონსტიტუციური შეთანხმებით აღიარებული საჯარო სამართლის იურიდიული პირი სახელწოდების გარეშე, ე.ი. არ იყო აღნიშნული, რომ აქ იგულისხმებოდა საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია. რადგანაც საქართველოს კონსტიტუცია მხოლოდ საქართველოს მართლამადიდებელ ეკლესიასთან ითვალისწინებდა სახელმწიფოს მიერ კონსტიტუციური შეთანხმების დადებას და კონსტიტუციური შეთანხმებით მხოლოდ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია იყო აღიარებული საჯარო სამართლის იურიდიულ პირად, კანონმდებელმა გაითვალისწინა კონსტიტუციის ეს დებულებები და 1509-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ვ“ ქვეპუნქტის ახალ რედაქციაში ჩაწერა, რომ საჯარო სამართლის იურიდიული პირია „საქართველოს კონსტიტუციური შეთანხმებით აღიარებული საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალური მართლმადიდებელი ეკლესია.“ ეს, ასე ვთქვათ, საკითხის ფორმალური მხარის მოგვარება იყო. არსებითი კი ის გახლდათ, რომ სამოქალაქო კოდექსის 1509-ე მუხლში გაჩნდა მითითება ახალ 15091 მუხლზე, რომლის თანახმად, საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებად მიიჩნევა აგრეთვე ამ ახალ მუხლში გათვალისწინებული რელიგიური გაერთიანებები. თავად 15091 მუხლი, რომლის სათაურია „რელიგიური გაერთიანებების რეგისტრაციის წესი“, რელიგიურ გაერთიენებებს უფლებას აძლევს დარეგისტრირდნენ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებად (პირველი ნაწილი), ოღონდ იმ პირობით, თუ მათ აქვთ ისტორიული კავშირი საქართველოსთან ან ისინი „ევროპის საბჭოს წევრ ქვეყნებში კანომდებლობით მიჩნეულია რელიგიად“. ამ საკითხის გადაწყვეტა მინდობილი აქვს მარეგისტრირებელ ორგანოს – საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოს (მე-4 ნაწილი). რაც შეეხება საჯარო სამართლის იურიდიულ პირად რეგისტრირებული რელიგიური გაერთიანების უფლებაუნარიანობას, ამის თაობაზე საკანონმდებლო ცვილილებებში ნათქვამია, რომ ამ რელიგიურ გაერთიანებებზე არ ვრცელდება „საჯარო სამართლის იურიდიული პირის შესახებ“ საქართველოს კანონი (მე-5 ნაწილი), „მათი უფლებამოსილება განისაზღვრება ამ კოდექსის პირველი კარის მეორე თავით“ (მე-6 ნაწილი). აქ კანონმდებელს, ალბათ, მხედველობაში აქვს სამოქალაქო კოდექსის 25-ე მუხლის პირველი ნაწილი, რომლის თანახმად, საჯარო სამართლის იურიდიული პირი უფლებამოსილია განახორციელოს კანონით ან მისი სადამფუძნებლო დოკუმენტებით გათვალისწინებული მიზნების შესაბამისი საქმიანობა. რადგანაც საქართველოში რელიგიური გაერთიანებების, როგორც საჯარო სამართლის იურიდიული პირების შესახებ სპეციალური კანონი არ არსებობს და, როგორც ჩანს, არც აპირებენ მის მიღებას, ამიტომ უნდა ვივარაუდოთ, რომ ზემოაღნიშნული საკანონმდებლო ცვლილებების შემდეგ, საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებად რეგისტრირებული რელიგიური გაერთიანებების უფლებაუნარიანობა განისაზღვრება მხოლოდ მათი სადამფუძნებლო დოკუმენტებით – წესდებით, დებულებით და ა.შ. რეგისტრაციისას, როგორც საკანონმდებლო ცვლილებებშია აღნიშნული, ამ რელიგიური გაერთიანებების მიმართ გამოიყენება არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირების რეგისტრაციისათვის დადგენილი წესები. ამის შესაბამისად, მათზე, რა თქმა უნდა, გავრცელდება სამოქალაქო კოდექსის 28-ე მუხლის ის დებულებაც, რომლის თანახმად, რელიგიურ გაერთიანებას საჯარო სამართლის იურიდიულ პირად რეგისტრაციაზე შეიძლება უარი ეთქვას, თუ მისი მიზნები ეწინააღმდეგება მოქმედ სამართალს, აღიარებულ ზნეობრივ ნორმებს ან საქართველოს კონსტიტუციურ-სამართლებრივ პრინციპებს (მე-4 ნაწილი). საკანონმდებლო ცვლილებები რელიგიურ გაერთიანებებს, საჯარო სამართლის იურიდიული პირის გარდა, სხვა სახის ორგანიზაციულ-სამართლებრივ ფორმებსაც სთავაზობს. სავალდებულო არ არის, რომ ისინი უსათუოდ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებად ჩამოყალიბდნენ. მათ შეუძლიათ დარეგისტრირდნენ აგრეთვე სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებულ არასამეწარმეო (არაკომერციულ) იურიდიულ პირად ან ეწეოდნენ საქმიანობას, როგორც არარეგისტრირებული კავშირი (15091 მუხლის მე-2 ნაწილი). ამ შემთხვევაში მათი უფლებაუნარიანობა განისაზღვრება ისე, როგორც ეს დადგენილია სამოქალაქო კოდექსით კერძო სამართლის იურიდიული პირებისათვის, სახელდობრ, მათ უფლება ექნებათ, განახორციელონ კანონით აუკრძალავი ნებისმიერი საქმიანობა, მიუხედავად იმისა, არის თუ არა ეს საქმიანობა მისი სადამფუძნებლო დოკუმენტებით გათვალისწინებული (25-ე მუხლის მე-2 ნაწილი). ამრიგად, თუ თვალს გადავავლებთ რელიგიური გაერთიანებების სამართლებრივი სტატუსის მიმართ საქართველოს კანონმდებლობის დამოკიდებულების დინამიკას, შემდეგ სურათს მივიღებთ: თავდაპირველად (1997 წ.) რელიგიური გაერთიანებები მიჩნეული იყო საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებად, შემდეგ (2005 წ.) – კერძო სამართლის იურიდიულ პირებად, ხოლო ამჟამად (2011 წ.) – საჯარო და კერძო სამართლის იურიდიულ პირებად (მათი შეხედულებით). ასეთი ცვალებადობა, ჩვენი აზრით, გამოწვეულია იმით, რომ კანონმდებელს მთლიანობაში არ ჰქონდა გააზრებული, საქართველოს თავისებურებების გათვალისწინებით, სახელმწიფოსა და რელიგიური გაერთიანებების ურთიერთობის სამართლებრივი მოწესრიგების ძირითადი საკითხები. ამიტომ იგი უპირატესად მოქმედებდა ცდისა და დაკვირვების მეთოდებით, სხვა ქვეყნების გამოცდილების მექანიკური გადმოღებითა და ზოგჯერ საგარეო ფაქტორების გავლენით. რელიგიური გაერთიანებების სამართლებრივი სტატუსის განსაზღვრისას, სუბიექტებისათვის სხვადასხვა ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმების ასარჩევად შეთავაზება, სრულებითაც არ არის ლიბერალიზმის გამოვლინება. ამ სფეროში სახელმწიფოს ლიბერალური პოლიტიკის მაჩვენებელი, უწინარეს ყოვლისა, არის რელიგიის თავისუფლების უზრუნველყოფა და რელიგიური გაერთიანებებისათვის ისეთი სამართლებრივი სტატუსისა და უფლებამოსილებების მიცემა, რომელიც რელიგიური საქმიანობის შეუფერხებელი განხორციელების პირობებს შეუქმნის მათ. ეს კი შესაძლებელია რელიგიური გაერთიანებების როგორც საჯარო, ისე კერძო სამართლის იურიდიული პირის სტატუსით აღჭურვის დროს, ოღონდ რომელი იურიდიული სტატუსი ექნებათ რელიგიურ გაერთიანებებს – საჯარო თუ კერძო, ეს თავად კანონმდებელმა უნდა გადაწყვიტოს რელიგიური გაერთიანებების შესახებ კანონით და იგი დამოკიდებული არ უნდა იყოს სტატუსის მიმღები სუბიექტის ნებაზე. სწორედ კანონმა უნდა განსაზღვროს, რა ჩაითვლება რელიგიურ გაერთიანებად, რა არის რელიგიური საქმიანობა და რა უფლებამოსილებები შეიძლება გააჩნდეს ასეთ გაერთიანებას მისი საქმიანობის განხორციელებისათვის. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 15091’მუხლის მე-4 ნაწილში მითითებული კრიტერიუმები, სამწუხაროდ, ამ კითხვებზე პასუხის გასაცემად არ გამოდგება იმ მარტივი მიზეზის გამო, რომ, ჯერ ერთი, ეს კრიტერიუმები ძალზე პირობითია და, მეორე, იმ „რელიგიურ“ გაერთიანებებს, რომლებსაც საქართველოსთან არ ჰქონიათ რაიმე ისტორიული კავშირი და არც ევროპის საბჭოს წევრ ქვეყნებში მიიჩნევიან რელიგიად, უპრობლემოდ შეუძლიათ დარეგისტრირდნენ კერძო სამართლის იურიდიულ პირებად და საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებთან შედარებით, უფრო ფართო უფლებამოსილებებიც მოიპოვონ. სწორედ ამიტომ არის საჭირო რელიგიური გაერთიანებების შესახებ სპეციალური კანონის მიღება, რომელიც სიცხადეს, გარკვეულობასა და წესრიგს შეიტანდა ამ სფეროში. ჩვენ უკვე აღვნიშნეთ, რომ საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის სამართლებრივი მდგომარეობა კონსტიტუციური შეთანხმებით განისაზღვრა და, ჩვენი აზრით, სავსებით მართებულად. მაგრამ, ამასთანავე, ისიც უნდა ითქვას, რომ ამით სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის ყველა პრობლემა არ მოგვარებულა. საქმე ისაა, რომ კონსტიტუციური შეთანხმების დადებას უნდა მოჰყოლოდა მთელი წყება ნორმატიული აქტებისა, რომლებიც მოაწესრიგებდნენ საზოგადოებრივი ცხოვრების სხვადასხვა სფეროში სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის ცალკეულ საკითხებს (მაგალითად, ჯვრისწერის სახელმწიფო აღიარებას, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში მართლმადიდებლური სარწმუნოების შესახებ საგნის სწავლებას და სხვა). მიუხედავად იმისა, რომ ამის თაობაზე საქართველოს პრეზიდენტმა 2003 წლის 7 იანვარს გამოსცა ბრძანებულება,51 ხოლო საქართველოს მთავრობის 2012 წლის 21 თებერვლის დადგენილებით შეიქმნა სამთავრობო კომისია,52 სამწუხაროდ, ეს საკითხები ჯერჯერობით შეუსწავლელი და გადაუწყვეტელი რჩება, რის გამოც კონსტიტუციური შეთანხმების მნიშვნელოვანი დებულებების ამოქმედება ფერხდება. ერთადერთი გამონაკლისია კონსტიტუციური შეთანხმების მე-5 მუხლის მე-2 პუნქტის ასამოქმედებლად 2012 წლის 28 დეკემბერს მიღებული საკანონმდებლო ღონისძიებები. მხედველობაში გვაქვს „უმაღლესი განათლების შესახებ“53 და „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“54 საქართველოს კანონებში განხორციელებული ცვლილებები, რომლებმაც სრულყოფილად მოაწესრიგეს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ საღვთისმეტყველო უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების დაფუძნების, მათი საგანმანათლებლო და სამეცნიერო კვლევითი საქმიანობის, რეორგანიზაციისა და ლიკვიდაციის წესები, ავტორიზაციის პრინციპები და სხვ. ყოველივე ზემოაღნიშნული მოწმობს, რომ ჯერ კიდევ არ დასრულებულა როგორც სახელმწიფოსა და საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის ურთიერთობის სამართლებრივი საფუძვლების, ისე სხვა რელიგიური გაერთიანებების საქმიანობის მომწესრიგებელი საკანონმდებლო აქტების შექმნის პროცესი. ვფიქრობთ, ამ სფეროში სამართალშემოქმედების გააქტიურება უნდა იქცეს ჩვენი საკანონმდებლო ხელისუფლების ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებად.

თბილისი, 2013 წელი


1. ილია ჭავჭავაძე. ქართველი ერი და ღვაწლი წმ. ნინოსი. – წიგნში: ნათელი ქრისტესი – საქართველო. წიგნი I, თბილისი, 2003 წ., გვ. 40.
2. იხ. ნათელი ქრისტესი – საქართველო, წიგნი I, თბილისი, 2003 წ., გვ. 502.
3. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სამართლებრივი აქტების კრებული. 1918-1921, თბილისი, 1990 წ., გვ. 110, 197.
4. იხ. დეკრეტი #21 „საქართველოს სსრ რევოლუციური კომიტეტისა სახელმწიფოსაგან ეკლესიისა და ეკლესიისაგან სკოლის გამოყოფის შესახებ.“ საქართველოს სსრ კონსტიტუციური აქტების კრებული (1921-1978). შემდგენელი გრ. ერემოვი, თბილისის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, თბილისი, 1983 წ., გვ. 31-33.
5. იხ. სერგო ვარდოსანიძე, 1917-1977 წლების მატიანე. – წიგნში: ნათელი ქრისტესი – საქართველო. წიგნი I, თბილისი, 2003 წ., გვ. 476-484.
6. იხ. როინ მეტრეველი. ილია II და ქრისტიანული აღმშენებლობა საქართველოში. კრებულში „საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია – სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს“, 2007 წელი, გვ. 47.
7. „რელიგიის საქმეთა საკითხების შესახებ“ საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს 1990 წლის 12 აპრილის #183 დადგენილება შეტანილია ნორმატიული აქტების სახელმწიფო რეესტრში და მინიჭებული აქვს სახელმწიფო სარეგისტრაციო კოდი 6 თებერვალი 1997 წ. 010020000032.
8. სერგო ვარდოსანიძე. საქართველოს მართლმადიდებელი სამოციქულო ეკლესიის საგარეო ურთიერთობები 1977-2007 წლებში. კრებულში „საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია – სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქს, 2007 წელი, გვ. 137.
9. იხ. დავით ჩიკვაიძე, საეკლესიო სამართლის საკითხები, წიგნი I, თბილისი, 2004 წ., გვ. 40.
10. საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე. I, 1999 წ., #20, მუხ. 101.
11. იხ. საპატრიარქოს უწყებანი, 2002 წ., 18-24 ოქტომბერი, გვ. 4.
12. საქართველოს საკანონმდებლო მაცნე, 2001 წ., #9, მუხ. 33.
13. დავით ჩიკვაიძე. საქართველოს სახელმწიფოსა და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალურ მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის კონსტიტუციური შეთანხმების კომენტარები. თბილისი, 2005 წ., გვ. 40.
14. პანაიოტის ი. ბუმისი. კანონიკური სამართალი. გამომცემლობა „მთაწმინდელი“, თბილისი, 2007 წ., გვ. 191-192.
15. პანაიოტის ი. ბუმისი. მით. ნაშრომი, გვ, 192.
16. საზღვარგარეთის ქვეყნების კონსტიტუციები. ნაწილი I, რედაქტორი ვასილ გონაშვილი, თბილისი, 2008 წ., გვ. 56.
17. იხ. რელიგიის თავისუფლება. თბილისი, 2004 წ., გვ. 258-271.
18. იხ. ბრიჯიტ ბასდევან-გოდემე. სახელმწიფო და ეკლესია საფრანგეთში. წიგნში: სახელმწიფო და ეკლესია ევროკავშირის წევრ ქვეყნებში. რედაქტორი პროფ. გერჰარდ რობერსი, მეორე გამოცემა, თბილისი, „საუნჯე“, 2011 წ., გვ. 179-213.Ë
19. იხ. Г.Г. Арутюнян, М.В. Баглай. Конституционное право: Энциклопедический словарь. – М., Норма, 2006, с. 103-104.
20. საზღვარგარეთის ქვეყნების კონსტიტუციები. რედაქტორი ვასილ გონაშვილი, ნაწილი III, თბილისი, 2006 წ., გვ. 504.
21. საზღვარგარეთის ქვეყნების კონსტიტუციები. რედაქტორი ვასილ გონაშვილი, ნაწილი II, თბილისი, 2008 წ., გვ. 483-552.
22. Франческо Марджота Брольо, Чезаре Мирабелли, Франческо Онида. Религии и юридические системы. Введение в сравнительное церковное право. М., 2008, с. 136.
23. იხ. პანაიოტის ი. ბუმისი. მით. ნაშრომი, გვ. 190-191.
24. იხ. საზღვარგარეთის ქვეყნების კონსტიტუციები. ნაწილი V, რედაქტორი ვასილ გონაშვილი, თბილისი, 2007 წ., გვ. 194-203.
25. საზღვარგარეთის ქვეყნების კონსტიტუციები. ნაწილი V, გვ. 191.
26. იქვე, გვ. 203-213.
27. იხ. ირანის ისლამური რესპუბლიკის კონსტიტუცია. თარგმანი ნუგზარ თარხნიშვილისა, თბილისი, 1994 წ.
28. იხ. Франческо Марджота Брольо, Чезаре Мирабелли, Франческо Онида. Указ. соч. с. 137.
29. იხ. პანაიოტის ი. ბუმისი, მით. ნაშრომი, გვ. 191.
30. იხ. Франческо Марджота Брольо, Чезаре Мирабелли, Франческо Онида. Указ. соч. с. 137.
31. გაერთიანებულ სამეფოში სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის საკითხები გაშუქებულია დევიდ მაკლინის ნაშრომის მიხედვით. იხ. დევიდ მაკლინი. სახელმწიფო და ეკლესია გაერთიანებულ სამეფოში. წიგნში: სახელმწიფო და ეკლესია ევროკავშირის წევრ ქვეყნებში. რედაქტორი პროფ. გერჰარდ რობერსი, მეორე გამოცემა. თბილისი, „საუნჯე“, 2011 წ., გვ. 635-661.
32. საბერძნეთში სახელმწიფოსა და ეკლესიის ურთიერთობის საკითხები გაშუქებულია კარალამბოს პაპასტატისის ნაშრომის მიხედვით. იხ. კარალამბოს პაპასტატისი. სახელმწიფო და ეკლესია საბერძნეთში. წიგნში: სახელმწიფო და ეკლესია ევროკავშირის წევრ ქვეყნებში. რედაქტორი პროფ. გერჰარდ რობერსი, მეორე გამოცემა, თბილისი, „საუნჯე“, 2011 წ., გვ. 132-156.
33. იხ. როინ მეტრეველი. 2004 წელი – რუის-ურბნისის საეკლესიო კრების 900 წლისთავი. თბილისი, 2002 წ., გვ. 29-30.
34. ივანე ჯავახიშვილი. თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტომი VI, გამომცემლობა „მეცნიერება“, თბილისი, 1982 წ., გვ. 276.
35. ქართლის ცხოვრება. მთავარი რედაქტორი როინ მეტრეველი, „მერიდიანი“, „არტანუჯი“, თბილისი, 2008 წ., გვ. 336.
36. ივანე ჯავახიშვილი. იქვე.
37. იხ. პანაიოტის ი. ბუმისი. მით. ნაშრომი, გვ. 192-194.
38. იხ. რელიგიის თავისუფლება, გვ. 73.
39. Микеле де Сальвиа. Прецеденты Европейского Суда по правам человека. “Юридический центр Пресс”, Санкт-Петербург, 2004, с. 748.
40.Iglesia Bautista “El Salvador” and Ortega Moratilla v. Spain, 72 Eur. Comm’n H.R.Dec. & Rep. 256(1992). წიგნში: რელიგიის თავისუფლება, გვ. 114.
41. იხ. რელიგიის თავისუფლება, გვ. 69.
42. იქვე, გვ. 69-70.
43. იხ. რელიგიის თავისუფლება, გვ. 72-73.
44. იხ. საქართველოს უზენაესი სასამართლოს სამოქალაქო, სამეწარმეო და გაკოტრების საქმეთა პალატის 2001 წლის 22 თებერვლის განჩინება (#3 კ / 599); ამ საკითხზე უფრო ვრცლად იხილეთ: რელიგიური ორგანიზაციების სტატუსი საქართველოში, გამოცემაზე მუშაობდნენ: ქ. გაჩეჩილაძე, ზ. ქუცნაშვილი, პ. გაჩეჩილაძე, თბილისი, 2010 წ., გვ. 20-23.
45. საქართველოს 2005 წლის 6 აპრილის კანონი # 1233 – სსმ I, # 18, 27.04. 2005 წ., მუხ. 110.
46. საქართველოს 2005 წლის 6 აპრილის კანონი # 1234 – სსმ I, # 18, 27.04. 2005 წ., მუხ. 111.
47. საქართველოს 2006 წლის 14 დეკემბრის კანონი # 3967 – სსმ I, # 48, 22.12. 2006 წ., მუხ. 336.
48. საქართველოს 2009 წლის 25 დეკემბრის კანონი # 2548 – სსმ I, # 49, 30.12. 2009 წ., მუხ. 370.
49. იხ. რელიგიური ორგანიზაციების სტატუსი საქართველოში, გვ. 6-17.
50. საქართველოს 2011 წლის 5 ივლისის კანონი # 5034 – ვებგვერდი, 06.07. 2011 წ.
51. საქართველოს სახელმწიფოსა და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალურ მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის კონსტიტუციური შეთანხმებით გათვალისწინებულ ღონისძიებათა უზრუნველმყოფ კომისიათა შექმნის შესახებ. საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულება. საქართველოს პრეზიდენტი. # 1. 07.01. 2003.
52. საქართველოს სახელმწიფოსა და საქართველოს სამოციქულო ავტოკეფალურ მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის კონსტიტუციური შეთანხმებით გათვალისწინებული საკითხების განმხილველი სამთავრობო კომისიის შექმნის შესახებ. საქართველოს მთავრობის დადგენილება. საქართველოს მთავრობა. # 63. 21.02. 2012.
53. საქართველოს 2012 წლის 28 დეკემბრის კანონი # 187 – ვებგვერდი. 29.12. 2012 წ.
54. საქართველოს 2012 წლის 28 დეკემბრის კანონი # 188 – ვებგვერდი. 29.12. 2012 წ.